آدم می خواد با چشم بخورَدش !!

سخت زیبا و دل انگیز و خواستنی است. چنان زیباست که نگاه از او نمی توان گرفت.

با چادر رفتن، با کفن برگشتن

تعبیری ست قدیمی از پایداری زنان در زندگی با شوهر خویش : " دختر باید با چادر به خانهء شوهر برود و با کفن برگردد. "

(خانواده های سنت گرا طلاق گرفتن را سخت نکوهش می کنند و زن طلاق دشنامی ست که مردان ایشان به هیچ روی بر نمی تابند. در این خانواده ها معروف ترین شعار این است که " زن باید با چادر به خانهء شوهر بیاید و با کفن برود " که چادر، در عین حال کنایه از چشم و گوش بستگی و عفت و عصمت کامل دختر است : دختر باید بدون هیچ گونه تجربه عاطفی و جنسی به خانه شوهر برود و تا دم مرگ هر سختی و ناملایمی را تحمل کند !! و هرگز اندیشهء طلاق و جدایی را به سر راه ندهد.

با همین پَر و پاچین

می خوای بری چین و ماچین ؟!

خرچنگ را دیدند شتابان می رود.

گفتندش : کجا به سلامتی؟

گفت : چین !

گفتند : با همین پر و پاچین؟

-         در جواب کسی می آورند که بدون داشتن امکانات مادی و معنوی ادعای انجام کارهای بزرگ دارد.

بعضی ها هم می گویند :

با همین ریش، می خوای بری تجریش ؟!

آن قدرها هم نَر نبود !

يك روستايی گريبان مردی را گرفت كه اين خر كه سواری از من است. مرد بی درنگ به زير جست و جُلی بر گردهء خر افكند و گرد آمدگان را به شهادت گرفت كه اگر مال از اوست بگويد كه نر است يا ماده !!

روستايی گفت خر مال من است و نر است .

نمد برداشتند، ماده بود !! روستايی گفت : راستی خر من هم آن قدرها نر نبود !

يا : خر من، هم نر نر نبود !

آن كس كه بداند و بداند كه بداند

اسب شرف از گنبد گردون بجهاند

آن كس كه بداند و نداند كه بداند

بيدار كنندش، كه بسی خفته نماند

آن كس كه نداند و بداند كه نداند

لنگان خرك خويش به منزل برساند

آن كس كه نداند و نداند كه نداند

در جهل مركب، ابدالدهر بماند !

( امام فخر رازی )

مرد، را بارک الله می کشه ، خر را سر باری !

گاه، تشویق و ترغیب دیگران وسیلهء تحمیقی ست که باعث نابودی شخص، می شود. همچنان که سرباری سبب از پا در آمدن حیوان بارکش می شود.

کتاب کوچه (احمد شاملو.ج.4.)

اون وقتی كه جيك جيك مستونت بود، ياد زمستونت نبود ؟!

به فكر فردای خود بايد بود و امروز را به بطالت صرف نبايد كرد.

پاسخ موری ست كه سراسر بهار را به دانه گرد آوردن گذرانده، به بلبل كه سال را تا آغاز زمستان، به نغمهء عاشقانه سرودن طی كرده و اكنون كه ناگهان به خزان زودرس گرفتار آمده از مور عاقبت انديش، كمك می طلبد.

آن قدر شور بود كه خان هم فهميد !

عبدالله مستوفی بر اين مثل شرحی آورده كه :

خان لری بوده و ذائقهء درست و حسابی نداشته هر شور و تلخی را كه جلوش می گذاشتند می خورده و اعتراض نمی كرده. آشپزی داشته كه او هم شايد ذائقه اش خوب نبوده و غذاها را خيلی شور از كار در می آورده. زيردستان كه بايد با خان هم غذا باشند يا از آن غذا بخورند از اين وضع عذاب می كشيدند و چون خان چيزی نمی گفته نمی توانستند اعتراض كنند. يك شب كه آشپز غذا را خيلی شور كرده بودخان او را احضار كرد و طرف مواخذه قرار داد، ولی آشپز منكر شوری دست پخت خود بود و بالاخره يكی از هم غذاها گفت : خانه خراب ! آن قدر شورش كرده ای كه خان هم فهميد، با وجود اين تو انكار می كنی ؟

( اما توضيح مثل به اين قصه پردازی نيازی ندارد، سران عشاير به سادگی و ساده لوحی بيش از حد، ضرب المثل بوده اند؛ آنچنان ساده و بيابانی بوده اند كه شهريان خودپسند، به غلو، آنان را درك و فهم مزه ها نيز عاجز پنداشته چنين مثلی پرداخته اند) .

مثل هنگامی به كار می رود كه در نابكاری و نادرستی و سوء استفاده چندان افراط شده باشد كه ساده دل ترين و بی زبان ترين افراد نيز به اعتراض برخاسته باشند .

دروغ مصلحت آميز، به از راست فتنه انگيز !

عبارتی است از سعدی، در نخستين حكايت از نخستين باب گلستان، كه در شمار امثال ساير در آمده است. حكايت به اختصار چنين است كه :

" پادشاهی به كشتن اسيری اشارت كرد. بيچاره در آن حالت نوميدی ملك را دشنام دادن گرفت، چرا كه هر كه دست از جان بشويد هر چه در دل دارد بگويد.

ملك پرسيد : چه می گويد ؟

يكی از وزرای نيك محضر گفت :

-         ای خداوند ! همی گويد " و الكاظمين الغيظ، و العافين عن الناس ! "

ملك را رحمت آمد و از سر خون او درگذشت.

وزير ديگر كه بر ضد او بود گفت : ما را نشايد در حضرت پادشاهان سخن جز به راستی گفتن ... اين ملك را دشنام داد و ناسزا گفت !

ملك روی از اين سخن در هم آورد كه : مرا آن دروغ پسنديده تر آمد از اين راست، كه روی آن در مصلحتی بود و بنای اين بر خبثتی. خردمندان گفته اند : دروغ مصلحت آميز به از راست فتنه انگيز !

آش نخورده و دهن سوخته

كيفر ديدن به گناه نكرده و بی آن كه محكوم،‌ دست كم از لذايذ يا منافع اقدام به گناه مورد اتهام، منتفع شده باشد.

مترادف :

" گرگ دهن آلوده و يوسف ندريده "

" نه خورده و نه برده،  گرفته درد گُرده ! "

کتاب کوچه ج.1. احمد شاملو