سوار بر اتو مبيل خدمت همين که وارد محوطه‌ي مقابل سينما تاج جوانک تفنگ به دوشي با انداختن نور شديد چراغ دستي‌اش به توي چشمانم، دستور توقفم را صادرکرد. چراغ‌هاي شهر روشن بود ولي او مرا ازين که با چراغ روشن حرکت مي‌کردم منع کرد و گفت که انگار از حمله‌ي هواپيماهاي دشمن بي خبربوده ام  و درد مردمم نيست و با روشن گذاشتن چراغ هاي اتومبيلم، راهنماي هواپيماهاي جنگي دشمنم.

به چراغهاي خيابان حوالتش دادم که همه روشن بودند و گفتم که اگر چنين است که تو مي‌گوئي پس چرا چراغ‌هاي شهرخاموش نيستد؟

جوانک معتقد براين بود که چراغ‌هاي اتومبيلهاست که خطرناکند. سپس لحنش را تندتر کرده و گفت:

يا چراغهايت خاموش ميکني يا اين که ماشيت را ميخوابانم.

جاي بحثي باقي نبود. با چراغ خاموش حرکت کردم. که جوانک فرياد برآورد:

راهنمايت روشن کن و الا تصادف مي کني!

به ايستگاه 15 رسيدم. مردم مشغول کندن سنگربودند. زن و مرد، پير و جوان، دسته دسته دورهم بدور از خيال گلوله‌هاي توپ و خمپاره که هرازگاهي، پس از مدتي زوه کشيدن، با صدائي مهيب درجائي فرود مي‌آمد و منفجر مي‌شد و جمعي را از نعمت زنده بودن محروم مي‌ساخت. مردم گرد هم نشسته بودند و از شنيده هاي خود مي گفتند. داستان گِردِ حمله‌ي عراقي ها دور مي زد و آغازجنگ. با شنيدن صداي انفجاري، جمع متفرق مي شد و هرکس جائي پناهي مي جست و سپس جوانها به طرف صدا مي شتافتند و لحظه اي بعد، صداي بوق ممتد اتومبيل ها شخصي و آمبولانس خبر حمل مجروحين به بيمارستان مي داد.

به خانه ي حميد رفتم که او خود نيز ميهمان پسرخاله اش بود و من ميهمانِ ميهمان.که بنا به ضرب المثلي صاحبخانه نبايد از هيچ يکشان خوشش بيايد. ولي نه پسر خاله‌ي حميد ازآن نوع انسانها بود و نه آن روزها اين ضرب المثل کاربرد داشت.

تلفني از تهران خبرگرفته بودم که فرودگاه مهرآباد نيز مورد حمله‌ي جنگده‌هاي عراقي واقع شده است. تلويزيون را روشن کردم. آقائي صحبت مي‌کرد و از اسارتش به دست برادران عراقي صحبت ميگهت و نحوهِ اسارتش که متوجه شدم کانل عراق است. اسير مي گفت که با او خوشرفتاري شده‌است و آروزي برقراي صلح مي کرد و پذيرفتن شرايط صلح صدامي را تجويز.

به قيافه‌اش که دقيق شدم، شناختمش. رئيس شهرباني خرمشهربود. چند روزي بيش از رياستش نگذشته بود. بياد آوردم شاديش را پس از ارتقاء درجه‌اش به سرگردي و شادي خود و همسرش را ازانتصابش به رياست شهرباني خرمشهر. و حال او اسير دست دشمن بود و از مهرباني‌هاي دشمن سخن مي گفت و من خوب مي‌فهميدم که مجبورش کرده‌اند. چه دو سه هفته پيش، ناخدائئ عرب تبار، ولي هم وطن برايم گفته بود، داستان دربند شدنش به دست برادران عرب عراقي‌اش را. و برادراننش آن‌چنان محبتي به او کرده بودند که بزحمت راه مي‌رفت. تازه او، هم عرب بود وهم از مردمان عادي و بدون هرگونه وابستگي به دولتمداران. حال داستان سرگرد رئيس شهرباني اسير بايد معلوم باشد.

نمي دانم که آيا اين آشناي اسير من به وطن بازگشت. يکباري سراغش را از دوستي گرفتم که گفت او هم مثل ديگر اسراء، در بند است و اسير و خانواده‌اش از او بي‌خبر ولي منتظر.

براي کندن سنگر بيرون رفتيم. حميد خاکبرداري را شروع کرده بود. گودالي بعرض هشتاد سانتيمتر وعمقي حدود يک متري کنديم که در واقع قبري بود، بدون سنگ قبر. زمينش مرطوب بود. بدنبال پلاستيک رفتيم. آن روزهمه با هم مهربان بوديم و بي‌دريغ داشته‌ي خويش با همه‌گان تقسيم مي کرديم. قطعه پلاستيکي هم نصيب ما شد و کف سنگر خويش، با پلاستيک اهدائي ياران پوشانيديم. از کار حفر که خلاص شديم، به جمع پيوستيم. چاي بود و سيگار و تخمه. هرکسي شنيده‌ي خويش از جنگ مي‌گفت و ديگري چيزي به آن مي افزود. توپها در آن دورها مي‌غريدند و برق شليک‌شان به چشم مي خورد

با ديدن برق شليک توپي، ازيک آغاز مي کرديم وبا شنيدن صداي غرش توپ، شمارش را متوقف و با استفاده از فورمول حرکت صوت، فاصله‌ي احتمالي توپ ها را از محل خويش حدس مي زديم. صحبت از فراران پولداران بود و مرفه‌هان که شهر را گذاشته‌ و خود رفته‌بوداند و اين امر را گناهي نابخشودني ميدانستيم و خود را موظف به بودن و باقي ماندن در شهر.

تا صبح خوابمان نبرد. اگر لحظه اي خواب به چشمانمان راه يافت، انفجار خمپاره اي درجائي، خواب از چشممان ربود.

هنوز برق و آب آن ناحيه قطع نشده بود. صبح که شد دوشي گرفتيم و دوچرخهِ ي حاجي شوهرخالهِِ‌ي حميد را به عاريه  و دو ترکه راهي اداره  که اعلاميه‌هاي فرمانداري مرتبا تأکيد بر‌حضورکارمندان درمحل کارشان را مي‌کرد و روساي ادارات را موظف به تسليم نام غايبين بفرمانداري.

راديو لحظه اي ازکنارم دورنمي شد.

سال‌ها هم‌کلاسي بوديم و دو سالي پس از فراغت از تحصيل اتاق گليِ کوچکي را در دهي باهم نصف مي‌کرديم. که معلم بوديم و وُسع ماليمان اجازه‌ي تبديل به احسنش را نمي‌داد و جواني و عزب بودن‌مان نيز قوز بالا قوزي بود و مانع پذيرش‌مان بود از جانب اهالي ده بعنوان مستأجر. بعدها حسين نيز به جمع ما پيوست که داستانش جداست وشنيدني.

آغازرمضان بود، مجيد با مجله‌اي وارد اطاق شد و مجله را بسويم پرتاب کرد. صفحه‌ي اول مجله با عکس دختر زيبائي آراسته شده بود و در پائين صفحه بيت زير درج بود:

روزه دارم من و افطارم از آن لعل لب است‌/ آري افطار رطب در رمضان مستحب است.

او بقيه‌ي غزل را که تابه آخر از بَر بود، برايم خواند. سپس مجله را از دستم گرفت، عکسش را جدا کرد و آن را با ميخي به ديوار اتاق گلي‌امان کوبيد.

دو سال پيشتر از اين واقعه، سال اول دانش‌سرا بوديم. بعد از ظهري بود و هوائي خوش. مجيد کتاب قطوري در زير بغل وارد شد، آستينم بگرفت و کشان کشان به سمت جنوبي دانش‌سرا برد، که محل خلوتي بود. روي پله‌ها نشستيم و آفتاب پائيزي نيز لذت‌بخش بود. کتاب را ورق زد بي آن‌که چيزي به‌گويد. صفحه‌ي مورد نظرش را يافت و کتاب را روي زانوانم نهاد و آمرانه گفت: به خوان!

خواجه بيا، خواجه بيا، خواجه دگر بار بيا/ دفع مده ، رفع مده، اي مه عيار، بيا

عاشق مهجور نگر! عالم پرشور نگر! / تشنه‌ي مخمور نگر! اي شه خمار، بيا!

پاي توئي، دست توئي، هستي هر هست، توئي/ بلبل سر مست توئي، جانب گلزار، بيا

گوش توئي، ديده توئي، و ز همه بُگزيده توئي / يوسف دزديده توئي، بر سر بازار بيا

اي ز نظر گشته نهان، اي همه را جان و جهان / بار دگر رقص‌کنان، بي‌دل و دستار بيا!

روشني روز توئي، شادي غم‌سـوز توئي / ماه شب افروز توئي، ابر شکر بار، بيا

اي عَلَم عالم نو، پيش تو هر عقل گرو / گاه ميا! گاه مرو،! خيز و به يک‌بار بيا!

…………….

آن‌چنان غرقه‌ي شمس شده بوديم که صداي زنگ را نشنيديم. کسي از پشت به شيشه مي‌زد، نگاهش کرديم، ناظم دانش‌سرا بود که خبر شروع درس را مي‌داد و با همان ريتم خواندن من مي‌گفت:

زنگ خورد، زنگ خورد!

دو سال پيش، و پس از يس سالياني دور از هم، جلوي آرامگاه بوعلي به او برخوردم. غرق در افکار خويش بود، چون پيش.

سلامش کردم و به نام صدايش. لحظه‌اي خيره در من نگريست. و متعجبانه پرسيد که چطوري شناخته‌امش. و اضافه کرد که مرا ديده‌است ولي اصلا بجايم نياورده بود. که سال‌هاي دير و دوري بود که يک‌ديگر را نديده بوديم. حال هم دوره‌اي‌ها را گرفتم.

گفت چندي پيش باقر به همدان آمده بود. تني چند از دوستان در خانه‌ي ما جمع شدند و محمود الف نيز بود و فهرستي داشت ازهمه‌ي هم‌دوره‌اي‌ها. وآنان را که رفته‌بودند، خط قرمزي زير نامشان کشيده بود.

حال باقر را پرسيدم. گفت تهران است. پاهاي‌اش درد مي‌کند.

گفتم دو سال پيش که ناصر را ديدم، خبر درگذشت دو سه نفري را به من داد.

مجيد گفت: خودش هم شش ماه پيش رفت. سکته کرد.

و من عصر آن روز قصد سر زدن به او را داشتم که دوستي بس قديم و بس عزيز بود.

به دور دست زمان‌ها نوشته‌ايم به زر جلال و شوکت تاريخ روزگاران را نهاده‌ايم در آغاز دفتر فشهي پس از بنام خدا، جاي نام ايران را.

بيست و سه ساله است و از تبارکردهاي ترکيه.در پنج ساله‌گي بهمراه خانواده‌اش ترک ديار کرده‌است و ساکن سوئد شده‌است و بهمين دليل، سوئدي را چون بوميان بدون هر اشکالي تلفظ مي‌کند. او موقتا کار نظافت اداره‌ي ما را درغياب نظافتچي دائميان که به مرخصي رفته‌است، عهده‌دار شده است. جوان است و از زيبائي شرقي نيز بي بهره نيست. صميمي است و حراف و زودجوش، بخصوص که در ميان جمع، به من خارجي تبار نيز برخورده است. از همان روز اول که اوسا، نظافتچي پير و قديمي‌مان، او را به من معرفي کرد، احساس خوديتي کرد، با من و فردايش به محض ديدار سلامم کرد.

روز بعد من و همکارم که براي خوردن قهوه وارد رستوران اداره شديم، سر ميزي که ما معمولا مي نشينم، نشسته بود و به ساندويچش، سق مي‌زد. و چون چوانان نيمه سرکش و خشن سوئدي، بسته‌ي سيگارش و تلفن همراهش روي ميز بود. بمحض ديدار کريستر، پرسيد که آيا او با نشستن‌اش بر روي ميز ما، مزاحمتي ايجاد نمي‌کند؟

کريستر که بسيار حاضر جواب و بذله گو‌است، گفت نه اصلا! چنانچه دوستاني ديگري هم داري، لطف کرده و آنها را هم به ميز ما دعوت کن!

از روز به بعد معمولا دخترک، مصاحب ما بود در مدت نيم ساعت استراحت بامدادي‌مان.

سرفه‌هاي تندش، نشان از مصرف زياد سيگارش بود و تا لقمه‌اش تمام مي‌شد، فنجاني ديگر قهوه مي‌گرفت و راهي بيرون مي‌شد براي کشيدن سيگار.

روزي پاکت سيگارش را برداشتم و نگاهي کنجکاوانه به نوشته ي روي پاکتش کرد که با حرف شماره‌ي18، نوشته بود « کشيدن سيگار احتمال ابتلاي به سرطان را افزايش مي‌دهد».

از دخترک پرسيدم اين اخطار را ديده‌اي ؟

با اشاره‌ي سر تأييدي کرد که دهانش پر بود.

طرف ديگر پاکت سيگار نوشته‌اي بود با فونتي درشت‌تر بدين مضمون«بسي افراد که بدليل کشيدن سيگار،بسيار زودتر از موقع معمول مي‌ميرند!

از دخترک پرسيدم: قصد خودکشي داري؟

متعجبانه جواب داد که چرا چنين سوالي مي کنم!

نوشته را مقابل صورتش گرفتم.

جوابش چيزي معادل آها بله‌ي خودمان بود که مؤبانه‌ي دست از سر کچلم بردارست.

از قيمت هر پاکت سيگار خبري گرفتم که گفت هر بسته‌اش را 38 کرون مي‌خرد و روزي هم يک بسته مصرف مي‌کند.

او با کريستر مشغول حرف زدن بود. من تلفن همراهم را بيرون آورده و هزينه‌ي مصرف ساليانهِ‌ي دودکردن‌اش را محاسبه کردم. موبايلم را مقابل صورتش گرفتم.

نگاهي به رقم 13870 پرسيد که چي؟

گفتم هزينه‌ي مصرف ساليانه‌ِي سيگار کشيدن‌ات است، به اضافه‌ي خطرات زودتر ترک دنيا کردن‌ات که من زمانش را قادر به محاسبه نيستم.

سيگار و فندک و موبيالش را برداشت و در حال ترک کردن ما گفت:

گويا امروز بدون مراجع بوده‌اي که يقه‌ي مرا چسبيده‌اي!

زنکه يه‌سره قُر مي‌زنه که بري شي اينه خريدي، بري شي اونه خريدي ؟ باوا جان ني‌مي‌خاي قبول کني که بِچ‌چّا ديه رفتن. فقط من‌آم و تو. ما که اّن قد مصرف ميوه نِه داري‌مان. از هر کدام‌شان دو سه تا بيشتر نخر!. مي‌مانه ضايه مي‌‌شه! حَيفه!

پري روزا، چار تا شليل خريده بودم و چارتا هلو. هل‌لوا به خانه نرسيده خراب شدن. آخه من نرماشو ور داشته بودم که قابل خوردن باشه و ديه مجبور نباشيم به ذاريمشان، ميانِ قفسه‌ي بالاي يخچال و يا قفسه‌ي زير ميکرو ويوهِ که به رِسَن.

بِچه که بودم و رفته بودم دوکان مِش علي اکبر بقال محله‌مان، يه چيزي بخرم. يه آقائ که ترک بود، سيببا ره سبک و سنگين مي‌کرد. مش علي اکبر گفت:

باوا! شي مو کني؟ سيببا خراب ميشن آخه.

آقا ترکه جواب داد: غصه شه نه‌خور! اينا که سيب نيسن! گول‌لن. اينه گفت و راشه گرفت و رفت پي کارش.

کاش ديروز آقا ترکه اينجا بود و شليلاي اينجا را ميديد و اوختش ديِه اُ همه قُر نيمي‌زد.

عيال رو خربزه، گرمک و هندوانه، شکر ميريزه تا بشه بو خوريشان. خب زيادم ني?مي واس آدم نا شکر باشه. آخه اينجا سوئده ديه. سرزمين يخ و برفه. اگه ما شرقيا اينجا نيامده بوديم، شايد اصلن، شليل و اين جور ميوا به اينجا راه پيدا ني‌مي‌کردن.

بچه که بودم، بوآم تعريف مي‌کرد که يارو رفته بود فرنگ. سر ميز غذا دستور انگور مي‌ده يا شايدم وا خودش يه خورده ي انگور داشته بوده . خلاصه شروع به خوردن انگورا که مو کنه، متوجه مي‌شه که مردم چپ‌چپ نگاش مو کونن. طرف خجالت مي‌کشه و دس ا خوردن انگوراش ور مي‌داره. تصادفن چشمش به يکي مي‌اُفته که جلوش يه خورده‌ي انگور بوده. زير چشمي يارو ئه نگاش موکونه که بي‌وينه، اُ يارو فرنگيِه چه جوري انگوراشه موخوره. خلاصه مي‌وينه که يارو هر پلّ‌لاره‌ي انگور و ا چنگال ورميداره. او وَخت وا کارد نصفش موکنه و بعدشم چن‌جاشه در مي‌ياره. هر تيکه شِه مي‌ذاره دَنِش.

بوآم ماخاستش که مثلن به مَه به فمانه که پسره! يه دفه يه خوشه‌ي انگورِ يهويي نه تپّان ميانِ دَنِت که آبش اَ لب و لو چه‌ات را بي‌گيره!

راسي حرف از قاشق و چنگال شد. راسي مي دانينان که، سوئدييا، چلوکِبابه وا کارد و چنگال موخورن، نه مثل ما وا قاشق و چنگال. تازه به بچ‌چاشانم ميگن " ان قد بزرگ نِه شدي که به داني وا چنگال غذا بوخوري؟

خيلي خِرن! نه ميگه؟

عروسي خواهرام که بود، مه بهب‌چه ي دبيرستاني بودم. سر سفره غذا، چندتا از مهمانامان،

يه هوئي عقب کشيدن و يه شکافه گنده‌ي سِرِ سفره درست کردن که مثل اتاق تِنِبي‌ِمان بود. به اي‌جور اوتاقا، ِشکَم پاره مي‌گفتي‌مان. خلاصه، اي‌که مهمانامان اَ غِذا خوردن دس کشيدن.

آقامان پرسيد: آخه مي‌گه شي شده که يه‌ي دفه همه‌تان رفتي‌نان کنار؟

اُونا گفتن که آخه مي‌گه ني‌مي داني نان که قاشق چنگال حرامه. دليلشان اي بود که مي‌گفتن يزيد سر سَُفرش قاشق و چنگال مي‌ذاشته.

آقامان گفتش: اي که مَسئله‌ي نِيس! دستور جمع کردن چنگالا رِِِه داد.

ني‌‌مي‌دانم والله شي به‌گم. يني يزيد ان‌قد متمدن بوده؟ يا اي‌که داشتن قاشق و چنگالم از همون من دراُورديايه‌ آقايانيه که جماعت مهمان‌ناي ما، مقلدشان بودن.

مه که ني‌مي‌دانم قبول کنم که يزيد 1400 سال پيش، سر سفره‌ش کارد و چنگال بوده.

3. خانم شيرين عبادي.

کناره‌ي ميدان هفت‌ِتير، پيرمرد نشسته بود، روي ســکوئي و تن به آفتاب بهــاري داده‌بود. بي‌خيال از زمان و زمين. عصاي زمختي در دستش بود که چون خودش، حکايت از گذشت زمانه داشت و هم از تهراني نبودنش. به چه مي‌انديشيد، نمي‌دانم. غرق بود در افکارش و مردم برايش بي‌تفاوت بودند.

با سلامم چرت‌اش پاره شد. نگاهي بيگانه‌وار بر من کرد و با زبان بي ‌زباني گفت:

دست از سرم بردار که حوصله‌ات ندارم.

پرسيدمش که اگر عصايش فروشي است، خريدارش هستم.

پير مرد نگاهي به قد و بآلايم کرد و گفت:

فروشي نيست. و رو از من برتافت.

از رو نرفتم و اصرار کردم که خريدارم. و عاشق اين‌گونه اشياء کهنه و قديم و پول هم خوب مي‌دهم و اگر به خواهد حاضرم به دلار به‌پردازم.

بي‌اعتناء، سري تکان داد و با عصايش راه به من نشان داد و با لحن بي‌تفاوت گفت:

گفتم ، فروشي نيست. برو! و روي از من برگرفت.

و دوستِ همراهم متعجب بود از رفتار غير متعارف من. اما ساکت بود و چيزي نمي‌گفت.

از پير مرد با لهجه‌ي همداني پرسيدم.

پس از اين همه سال آشنائي، پيشنهادم را رد کرده و راه نشانم مي‌دهي!

قيافه‌اش عوض شد. دقيقتر نگاهم کرد. بپا خواست و پرسيد:

هم‌شهري هستي؟

گفتم بله و از خويشان نزديک و همکاري بس قديمي.

خودم را معرفي کردم. پرسيد:

همان که به آن دورِ دورها رفته‌است؟

و زماني که جواب مثبتم را گرفت، اصرارم کرد که به خانه‌اش‌رويم که دختر دائي‌ا‌ت بسي خوشحال خواهد شد و بچه‌ها نيز.

دنبال کاري فوري فوتي بودم و همراهم نيز عجله داشت که به کارش برگردد. عذر خواستم و وعده‌ي ديدار بيشتر را به ديگرگاه دادم. پير مرد اصرار داشت که حد اقل بستني‌اي ميهمانان کند و زماني که با جواب منفي ما مواجه شد، گفت:

بار ديگر که برگردي من نيستم.

و افسوس که همان شد که او مي‌گفت. 

توضيح

من مرگ را پديده‌اي طبيعي مي‌شمارم، که مرگ حق است. به‌ديگر سخن هر تولّدي  را بي‌شک مرگي درپي است.  و مرگ را به جاي خويش نعمتي بزرگ ميشناسم، بويژه اگر در سن  طبيعي سراغ انسان بيايد. از مرگ نيز ترسي ندارم که سالياني است واقع‌گرا شده‌ام و وصيّت کرده‌ام که پس ازپرشدن پيمانه‌ي عمرم، اگر عضوي از اعضاي بدنم سالم و درد‌ خو ر بود، آن و يا آنها را به کس يا کساني که نيازمند آنهايند بدهند.  از اين رو درنوشته‌هايم  چنانچه سخني از مرگ مي‌رود،غرضم  برانگيزي احساس همدردي يا آزردن شما عزيزان نيست. که سير طبيعي زندگي انسان را شرح مي‌دهم با خاطرات  خوش و ناخوشش.

اعلام متصدي تحويل بار و چک اينCheck in، مبني بر انقضاي مدت گذرنامه‌ي پسر کوچکمان، چون دوش آب سردي بود، براي همه ي ما. وا چه کنم شروع شد و استرس و دست‌پاچه‌گي که نکند سفرمان معلق شود و مرخصي‌مان به‌هَدَر رود و صد البته کلي ضرر مالي!

خانم متصدي تسلائي داد و راهنمائي‌اي کرد که کجا بايد برويم، کجا پول خُرد کنيم و کجا عکس بگيريم. او نشاني اتوبوسي را که مي‌بايستي ما را به اداره‌ي پليس فرودگاه مي‌رساند نيز به ما داد و اضافه کرد که تا نيم ساعت به پرواز، دروازه‌ي ورودي به روي ما باز خواهد بود. بدو بدو و با عجله پول خرد کرديم، عکس گرفتيم و سوار بر اتوبوس مجاني داخل فرودگاه شديم و نهايت خود را به دفتر پليس رسانديم. با صدا بدر آوردن اف اف اداره‌‌ي پليس، صدائي پرسيد که آيا اشکال گذرنامه‌اي داريم؛ که جواب ما مثبت بود.

سوال دومش اين بود که آيا عکس گرفته‌ايم. (در داخل اداره‌ي پليس نيز دستگاه اتومات عکاسي وجود داشت).

زماني که با جواب مثبت من مواجه شد در را بروي‌مان گشود. خانمي از مشکل‌مان پرسيد و پرسش‌نامه‌اي براي تکميل به ما داد که مسئول اصلي سر ‌رسيد. در عرض ده دقيقه‌اي گذرنامه‌ي موقتيِ هفت روزه‌اي براي پسرم صادر کرد و کارمان درست شد.

بيادم آمدم زماني را که سه‌سالي پس از انقلاب براي تحويل گذرنامه‌ام به فرودگاه مهر‌آباد مراجعه کردم، به جاي گذرنامه در محل مربوطه، نامه‌اي يافتم که به پليس فرودگاه ارجاعم مي‌داد. پليس نيز به دادگاه انقلاب مستقر در اوين مراجعه‌ام داد. در اوين جوانکي پشت دريچه‌اي که ارتفاعش از سطح زمين بالاتر از قد من بود، دريچه را گشود، نامه‌أم را گرفت و گفت خبرت مي‌کنيم. گفتم عازم مأموريت خارج از کشورم براي امري مهم.

گفت: امنيت کشور مهم‌تر از مأموريت توست و دريچه را بست.

هفت هشت ماهي بعد خبرم کردند که گذرنامه‌ام حاضر است. زماني که براي تحويل‌اش به اداره‌ي گذرنامه مراجعه کردم، علت اين همه تأخير در صدور را جويا شدم. گفتند که اشتباه اسمي بوده است.

و اين اشتباه اسمي تا سال‌ها رفع نشده‌ باقي بود و هر بار در ورود و خروج‌ام از کشور، ايجاد مزاحمتي مي‌نمود که صد البته با دل‌هٌره نيز توأم بود.

اعلام متصدي تحويل بار و چک اينCheck in، مبني بر انقضاي مدت گذرنامه‌ي پسر کوچکمان، چون دوش آب سردي بود. وا چه کنم شروع شد و استرس و دست‌پاچه‌گي که نکند سفرمان معلق شود و مرخصي‌مان به‌هَدَر رود و صد البته کلي ضرر مالي!

خانم متصدي تسلائي داد و راهنمائي‌اي کرد که کجا بايد برويم، کجا پول خُرد کنيم و کجا عکس بگيريم. او نشاني اتوبوسي را که مي‌بايستي ما را به اداره‌ي پليس فرودگاه مي‌رساند نيز به ما داد و اضافه کرد که تا نيم ساعت به پرواز، دروازه‌ي ورودي به روي ما باز خواهد بود. بدو بدو و با عجله پول خرد کرديم، عکس گرفتيم و سوار بر اتوبوس مجاني داخل فرودگاه شديم و نهايت خود را به دفتر پليس رسانديم. با صدا بدر آوردن اف اف اداره‌‌ي پليس، صدائي پرسيد که آيا اشکال گذرنامه‌اي داريم؛ که جواب ما مثبت بود.

سوال دومش اين بود که آيا عکس گرفته‌ايم. (در داخل اداره‌ي پليس نيز دستگاه اتومات عکاسي وجود داشت).

زماني که با جواب مثبت من مواجه شد در را بروي‌مان گشود. خانمي از مشکل‌مان پرسيد و پرسش‌نامه‌اي براي تکميل به ما داد که مسئول اصلي سر ‌رسيد. در عرض ده دقيقه‌اي گذرنامه‌ي موقتيِ هفت روزه‌اي براي پسرم صادر کرد و کارمان درست شد.

بيادم آمدم زماني را که سه‌سالي پس از انقلاب براي تحويل گذرنامه‌ام به فرودگاه مهر‌آباد مراجعه کردم، به جاي گذرنامه در محل مربوطه، نامه‌اي يافتم که به پليس فرودگاه ارجاعم مي‌داد. پليس نيز به دادگاه انقلاب مستقر در اوين مراجعه‌ام داد. در اوين جوانکي پشت دريچه‌اي که ارتفاعش از سطح زمين بالاتر از قد من بود، دريچه را گشود، نامه‌أم را گرفت و گفت خبرت مي‌کنيم. گفتم عازم مأموريت خارج از کشورم براي امري مهم.

گفت: امنيت کشور مهم‌تر از مأموريت توست و دريچه را بست.

هفت هشت ماهي بعد خبرم کردند که گذرنامه‌ام حاضر است. زماني که براي تحويل‌اش به اداره‌ي گذرنامه مراجعه کردم، علت اين همه تأخير در صدور را جويا شدم. گفتند که اشتباه اسمي بوده است.

و اين اشتباه اسمي تا سال‌ها رفع نشده‌ باقي بود و هر بار در ورود و خروج‌ام از کشور، ايجاد مزاحمتي مي‌نمود که صد البته با دل‌هٌره نيز توأم بود.

به محض باز کردن درآپارتمانمان، همسرم گفت دوستت مرد!

کدام دوست؟

ويگن!

خبر بسيار بدي بود!

ميان من و ويگن هرگز رابطه‌ي‌ دوستي‌موجود نبوده‌است. ولي من او را بسيار دوست مي‌داشتم، هم صدايش را و هم منشش را. و روي همين اصل هم همسرم او را دوست من خطاب مي‌کرد.

در آن دورها، دوران جوانيم را مي‌گويم. رفته بوديم آبادان، من و حسين. ميهمان برادرش بوديم که مهندس شرکت نفت بود. خانه‌اش در باوارده‌ي جنوبي و نيز اولين سفر به آبادان. روزي برادرش منصور به خانه آمد و گفت: از اهواز تلفن کرده‌اند که ويگن شب جمعه در باشگاه قايق‌رانان اهواز مي‌خواند. همه‌تان ميهمان منيد.

روز موعود راهي اهواز شديم. باشگاه غلغله بود از مردم. و همداني‌ها هم فراوان. دورهم جمع شده‌بوديم. من و حسين و برادر خانم منصور که اهوازي بود و از موسيقي سررشته‌اي داشت و بلد ما نيز بود، بزرگترها را به حال خويش وا نهاديم وبه خويش پرداختيم.

ويگن چند ترانه خواند يادم نيست. خسته شده بود، مردم دست بردار نبودند. مرتب کف مي‌زدند و او باز مي‌گشت و مي خواند. چند بار بروي صحنه بازگشت، آن را هم بياد ندارم. آخرين بار که برگشت گفت خسته ام وعذر خواست و اجازه رفتن گرفت. من کـه سرم گرم شده بود، جلو رفتم و گفتم: همداني ها با معرفتند. براي هم‌شهري‌هات به خوان. او برگشت. نگاهي به من کرد و گفت:

چشم! براي خاطر اين هم‌شهري جوانم مي‌خوانم.

و اين اولين و آخرين ديار روي در روي من بود با او.

به عقب بر مي‌گردم، آن وقت‌ها که تازه کشفش کرده بودم و خوب بياد دآرم که اگر 35 ريالي اضافه در جيبم مي يافتم، يکراست به فروشگاه صابري مي‌رفتم و يکي از صفحه‌هاي ويگن را مي‌خريدم.

به خود باز مي‌گردم. جلوي کامپيوترم مي نشينم. تلاش بي‌فايده‌اي‌ست. پيش چشم پزشگ بوده‌ام. همه چيز را کدر مي بينم. قطره‌ي آتروپين کار خودش را کرده است.

ويگن مي‌خواند و من راهي بسترم هستم.

با نغمه‌هاي کاروان از ره رسيده ساربان

آزرده دل، از ديدنش دروازه و دروازه بان

دل داده، در، شب سفر خيال ره، که، تاسحر

و احساس مي‌کنم که اين منم که از او جدا مي‌شوم و چشم هاي من است که به دنبال او تا آن سردرياها دوان است.

و به اين مي‌انديشم که سلطان جاز ايران، پس ازاين همه سال خواندن، اندوخته‌اي نداشت که هزينه ي بيماريش کند. گرچه دوستارانش همتي کردند و بياريش شتافتد.

و او ادامه مي دهد

در اين سفر بهر کجا سفر نمود دوچشم او به روزن کجاوه بود

دو چشمان ويگن نيز هيمشه به ياد وطنش بود و بياد اجراي کنسرتش مي افتم در شهر" هوفش " سوئد، در اواخر دهه‌ي 70 ميلادي، که به‌محض ظاهرشدنش به روي صحنه، پرسيده بود که آيا کسي از همشهري‌هاي من نيز بين شما هست؟ که با جواب مثبت دخترم، زيبا مواجه شده بود:

باباي من همدانيه و شما را هم خيلي دوست داره.

کند دل اي، خدا خدا! که چون شوم ازو جدا؟

فردا جدائي مي رسد آخر به پيايان اين سفر

آن مه ندارد بعد ازين با ساربان کاري دگر!

ويگن ديروز به سفر خويش يايان داد.او هم رفت و ديگر هرگز براي ما نخواهد خواند.

اما ما چي؟ نسلي که با صداي آسماني او از خواب برخاست و با ترانه‌ا ي از او به خواب رفت.

به خواب اي دخترنازم، بروي سينه‌ي بازم

و اين سؤال آزارم مي دهد. آيا مائيم که به او مديونيم؟

و بياد گفته ي استاد بزرگوار فردوسي توسي مي افتم

قمري در آسمان موسيقي ايران

ديروز راديو بي‌بي‌سي گفتگو ئي داشت با پروفسور شهريار صديق افشار، فيزيک‌دان ايراني‌تبار در آمريکا، درمورد فرضيه جديدش در باره‌ي ماهيت نور. شهريار استاد دانشگاه "روآن" (Rowan) در نيوجرسي آمريکا است. او پس از 8 سال تحقيق، ثابت کرده‌است که نور مي‌تواند در هر لحظه به هر دو شکل موجي و ذره اي ديده شود. براساس خبر بي‌بي‌سي، اين دانشمند ايراني،با بيان فرضيه‌ي خود، بنيان انديشه‌هاي« نيلز بوهر»، فيزيک‌دان برجسته‌ي دانمارک را که با نام "تعبير کپنهاگ" خوانده مي‌شود، متزلزل کرده‌است.

با شنيدن خبر بياد دوستي افتادم که با هم در کلاس اول ابتدائي آشناشديم. يکسالي با هم بوديم و من راهي مدرسه‌ي ديگري شدم.

احمد بچه محل بود و گه‌گاهي مي‌ديدمش که زير سنگيني تغاري پر از ماست در فغل راهي بازار بود. در خانه يک دو گاوي داشتند که مادرش شير اضافي را ماست مي‌کرد و احمد هم مأمور حمل تغارهاي ماست بود به دکان پدرش. او هرگز در بازي‌هاي ما حضور نداشت. در کلاس هشتم درباره هم کلاس شديم. احمد هميشه شاگرد اول بود و نمراتش عالي. باز از هم باز جدا شديم. بعد او رفت رشته‌ي رياضي، ديپلمش را گرفت و بصورت پيماني در خدمت اداره‌ي آموزش و پرورش درآمد و معلم پيماني شد و در شهر ماند. من که معلم رسمي بودم، راهي ده شدم. دو سه سالي معلم بود، وارد دانشکده‌اي شد که دبير حرفه‌اي تربيت مي‌کرد. در تمامي سال‌هاي دانشکده با معدلي عالي اول نفر رشته‌ي خود شد و برنده‌ي بورسيهِ ي تحصيلي آمريکاشد.

آخرين تابستاني که در ايران بود، باز بجمع ما پيوست. روزي از او پرسيدم که چطور شد که پس از ديپلم مستقيم به دانشکاه نرفتي. گفت :

من حتي فکر ش را هم نمي‌کردم که افرادي چون راهي به دانشکاه پيدا کنند. تا اينکه ديدم ديگر معلمان که از من وضع بهتري ندارند هر ساله کنکور مي‌دهند و متاسفانه قبول هم نمي‌شدند. با يکي از همکارانم صبحت کردم. نه آنها از وضع تحصيلي من اطلاعي داشتند و نه من، چيزي به انها گفته بودم. سال بعدش در کنکور شرکت کردم و نتيجه‌اش آن شد که مي‌داني.

احمد رفت. دائيش ضامنش شد تا در صورت عدم مراجعتش، مخارج دولت را بپردازد. او تمام مدت دوران تحصليش در آمريکا هم نفر اول شد و به محض فراغت از تحصيل به او پيشنهادات خوبي شد. آنجا ماند کار کرد و هزينه‌اي که دولت صرف تحصليش کرده بود، پرداخت.

تابستاني بود رفته بودم همدان حسب تصادف باو برخوردم. بقچه به بغل به همراه همسر آمريکائيش راهي حمام بود. حال و احوالي کرديم. بفارسي گفت طرف را به گرمابه مي برم. خانه ي ما که حمام ندارد.

سالها گذشت و از هم بي خبر بوديم. دوران شکوفائي اقتصاد ايران فرا رسيد. شاه در سفري به آمريکا از دانشمندان و فرهيخته‌گان براي باز گشت به ايران دعوت کرد. او هم آمد و استاد دانشگاه شيراز شد. بين ما ديگر ملاقاتي رح نداد. روزي من سواره بودم و او پياده. عرض خيابان انقلاب را مي‌پيمود. انقلاب شد و اسمش را در صدر اخراج شده‌گان ديدم.

حال مي‌دانم که ساکن نيويورک است و دانشمندياتيد صاحب نام .

روز دوشنبه‌ي گذشته ‌فرديک فورتن باخ، خبرنگار راديو سوئد« اکوت » براي اولين بار مصاحبه‌اي با مهدي غزالي، تبعه‌ي سوئد که پس از حمله‌ي نيروهاي آمريکائي به افغانستان به اتهام همکاري با گروه القاعده در زندان گوان‌تاناما در جزيره کوبا زنداني بوده‌است مصاحبه زير را انجام داده‌است.

شنکجه‌هاي رواني مدام وجود داشت، اما در اين هفته‌هاي آخري شنکنجه‌هاي جسمي نيز عليه من نيز اعمال مي‌شد.

هر آن‌چه به فکر برسد. حق تماس با جهان خارج را نداشتي، از آن‌چه در بيرون زندان اتفاق مي‌افتاد بي‌خبربودي، نامه‌اي دريافت نمي‌کردي و حتي اين که نمي‌دانستي چه ساعتي از شب يا روز است.

در ماه آپريل سال گذشته زماني‌که مهدي غزالي بيش از دو سال در کوبا زنداني بود، سربازجويش، بهنگام بازجوئي او متوسل به اعمال خشونت‌هاي فيزيکي عليه او مي‌گردد. از جمله اين‌که او را مجبور به گذراندن ساعاتي متمادي در فضائي فوق‌العاده سرد، مي‌نمايد.

مهدي مي‌گويد: آن‌ها مرا داخل اتاقي کرده، درجه‌ي هواي داخل اتاق به زير صفر تقليل داده و در واقع آنجا را به يخچالي مبدل مي‌کردند. انسان مجبور بود مدت‌ها، بين 12 تا 14 ساعت در حاليکه با زنجير محکم بسته شده بود، در آنجا بماند، از سرما بلرزد و به سوالات بازجو جواب دهد. 

او مي‌گويد که حتي افراد ارتش امريکا مانع خوابيدن او مي‌شدند.

آن‌ها انسان را بين 12 تا 14 ساعت در آن اتاق يخچال مانند نگهداشته، سپس اجازه مي‌يافتي که به سلول خويش بازگردي. ساعتي نگذشته بود که چندتائي نگهبان آمده و ترا به مکاني ديگر مي‌بردند. و از آنجا به نقطه‌اي ديگر.. شايد ساعتي آنجائي مي‌بودي. که دگر باره ترا به مکاني ديگر انتقال دهند و اين بازي ادامه داشت و نهايت به همان اتاق بازجوئي ختم مي ‌شد، که از نو بايد 12 تا 16 ساعت آن‌جا مي‌ماندي .

تاثير ممانعت از خواب رفتن، چه تاثيراتي روي تو مي‌گذاشت؟

واقعا مشکل بود. آن‌ها اين عمل را دو هفته‌ي متوالي ادامه مي‌دادند.

در اين که روش ممانت از خواب زنداني، در گوانتانامو و ديگر بازداشتگاه‌هاي آمريکائي، به عنوان وسيله اي براي گرفتن اقرار در بازجوئياستفاده شده‌اشت، ترديدي نيست. زنداني هاي ديگر ي نيز در اين شهادت داده اند. مسلمانان مؤمن متعصب مورد اهانت قرار گرفته‌اند و يا با مسائل سکسي آنان را تحقير کرده‌اند.

غزالي مي‌گويد که زماني زني آمريکائي را پيش او فرستادند که با اعمال و رفتارش قصد تحريک جنسي و نهايت هم‌خوابگي با اورا داشته است، اما او از اين عمل امتناع کرده است.

- آن ها نهايت تلاش خويش را کردند که من ايمانم را از دست بدهم، شايد به اين منظور که بعدها آنرا به عنوان حربه اي عليه خودم بکاربرند.

خبر نگار اکوت مهدي غزالي را در مکاني مخفي در سوئد ملاقات ميکند. زيرا که او از جانب گروه «نژاد پرستان» و افرادي که خود را دشمن خارجي‌هاي ساکن سوئد معرفي مي‌کنند، تهديد شده است. او بسيار افسرده و خجول و منزوي مي‌نمود و اين نشانگر خستگي مفرط و ناراحتي روحي اواست. او خيلي جوان بنظر ميرسد و پوشش چون يک جوان سو ئدي معمولي است، با کتي شبيه به لباس درويشان و شلواري کوتاه، موهائي بلند و ريشي تنک.

غزالي به اين دليل حاضر به اولين مصاحبه‌اش با اکوت شد، چون من خودم« خبرنگار اکوت» قبلا از بازداشتگاه گوانتانامو ديداري داشته ام. زندانيان در سلول‌هائي محصور با تورهاي فلزي در بند بودند، سلول ها آن چنان کوچکند که انسان به سختي توانائي قدم زدن در آن‌ها را داشت و علي‌الصول از حق داشتن هر گونه وسائل شخصي محروم بود. پس نحوهِ‌ي گذران زندگي غزالي در آن سلول چگونه مي‌تواند بوده باشد؟

_ وقتم به مطاله‌ي قرآن و خواندن نماز مي‌گذشت. کار ديگري نمي‌شد انجام داد، امکان انجام کاري ديگر را هم نداشتم.

گذران آن همه روز، در آنچنان فقسي چه تاثيري در روحيه‌ي تو گذاشته است؟

روزها با هم تفاوتي نداشتند، هيچ اتفاق تازه‌اي رخ نمي‌داد.

آيا گاهي مي‌شد که اميد خلاصي از آنجا را از دست داده باشي؟

روزها مي‌گذشت و اتفاق تازه‌اي هم رخ نمي‌داد و گذشته از اين انسان از جريانات بيرون هم اطلاعي نداشت.

در چه زماني بود که به اين حس دچار شدي که نه، اين طور نمي‌شود، من ديگر از اين‌جا رها نخواهم شد، و بعد چه فکري کردي؟

فکر کردم که خيلي عجيب است. همه‌ي مردم دنيا ناظر اين مسئله هستند اما کسي کاري انجام نمي‌دهد.

آمريکائي‌ها بارها متذکر شده اند که عدم رهائي تو، نتيجه ي عدم همکاريت با آنها بوده‌است. چقدر حقيقت در اين بيان ميتواند نهفته باشد؟

من از دو سال پيش، از پاسخ به سوالات آنان سرباز زده بودم. همه اش بازجوئي بود و من فکر مي‌کردم که آنها به آنچه مي خواسته اند، بايد رسيده باشند و منهم همه چيز را گفته بودم. اما آنان مرتب به بازجوئي ادامه مي‌دادند و آدم هاي تازه اي مي‌امد و همان سوالات تکرار مي‌شد. از حد گذشت و منهم خسته شدم و ديگر طاقتم بسر رسيد.

تنها نشانه باقي از شکنجه‌هاي فيزيکي بر بدن مهدي غزالي پس از گذران دوران زنداني‌اش، دندان‌هاي خراب و بي حسي قسمتي از پايش است که مربوط به دوره‌اي است که با قل و زنجير در اتاق يخچال مانند بازجوئي سپري کرده است. او از اينکه دوباره به سوئد بازگشته است خوشحال به نظر مي‌رسد و معتقد است که حالش نسبتا خوب است.

غزالي مي‌گويد که من بتدريج احساس بهتر و بهتر بودن مي کند.

اين دو و نيم سال زنداني بودن چه تاثيري در تو گذاشته است؟

در اين مدت من بسيار فکر کرده ام و بسيار هم آموخته ام. ارتباطم با خدا و مذهبم نزديکتر شده است. و به بسياري از مسايل زندگي انديشيده ام.

آيا اعتقاد مذهبي تو هم قوي تر شده است؟

بله.

آمريکا بدين مظنون بود که غزالي با تروريست‌هاي مسلمان افقانستان در ارتباط بوده است. آنها مدعي بودند که او را در ميان اعضاء القاعده‌ي در حال فرار از افغانستان به پاکستان، دستگير کرده‌اند. خودش مي‌گويد که به همراه دوستي و به منظور ديدار دوست دوستش راهي پاکستان شده بوده است.

من ماه‌ها پيش از دستگير شدنم در آن محل، نزد دوستي زندگي مي کردم.

آمريکا مدعي است که تو به تروريست‌ها را مدد رسانده‌اي يا اينکه با افراد القاعده در تماس بوده‌اي، در اين باره چه مي گوئي؟

من فکر مي‌کنم اگر آن کارهائي که آنان مرا به انجامش متهم کرده‌اند، انجام داده بودم، آن‌ها مرا هرگز آزاد نمي‌کردند.

اما معدود سوئديهائي هستند که بخواهند هنگام جنگ در افغانستان باشند. قصد و منظور تو از بودن در آنجا چه بود؟

من قبل از آغاز جنگ در آنجا بودم، بنابر اين اطلاعي هم از آغاز جنگ نمي‌توانستم داشته باشم. غرضم از مسافرت به پاکستان، ادامه‌تحصيل در يکي دانشکده‌هاي آنجا بود. ولي در اين او اخر قصدم ديدار از دوست دوستم بود و در آنجا ماندگارشدم.

مسلماناني در جهان وجود دارند که معتقد به مجاز بودن بکار گيري خشونت عليه آمريکا و يا متحدانش هستند. تو در اين‌باره چه نظري داري؟

اسلام اعمال زور عليه افراد غيرنظامي‌را که نقشي در جنگ ندارند حرام ميداند.

تو امروزه در باره‌ي آمريکا چطوري فکر مي‌کني؟

ديد بسيار بدي دارم. مردم خاطره‌ي خوبي از آمريکا داشتند. اما امروز ديگر آنطور نيست.

فکر مي‌کني که امريکا چيزي به تو بدهکار است؟

من هرگز به ذهنم خطور هم نمي‌کند که آنها، بخاطر رفتاري که با من کرده‌اند، از من عذر خواهي کنند. اما پرداخت خسارت ناممکن به نظر نمي رسد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

خانم فريد وال، وزير خارجه‌ي سوئد در يک مصاحبهِ‌ي راديو تلويزيوني رفتار اعمال شده عليه مهدي غزالي در مدت زنداني بودنش در جزيره‌گوآنتانامو را، غير قابل قبول دانسته و اظهار اميدواري کرده‌است که امريکائيان مسائل عنوان شده را مورد بررسي قرار دهند.

آقاي توماس هاممار بري، از سازمان مرکزي او لوف پالمه« نخست وزير مقتول سوئد» مي‌گويد آنچه غزالي بيان کرده‌است باور کردني به نظر مي‌رسد، چه گفته‌‌هاي او با آنچه ديگر زندانيان آزاد شده بيان کرده‌اند هم‌خواني دارد. و اين نوع اعمال را از جمله‌ي مصادق نقض حقوق بشر مي‌شمارد.