ادبيات داستاني

سایت زنده رود
وبلاگهای زنده رود
میز کار اعضا
تالار چت زنده رود
انجمن های زنده رود

بایگانی موضوعی

همه نوشته ها
جمالزاده
صادق چوبک
بزرگ علوی
محمود دولت ابادی
غزاله علیزاده
هو شنگ گلشیری
زویا پیرزاد
غلامحسین ساعدی
بهرام صادقي
عباس معروفي
منيرو رواني پور
رضا قاسمي
محمدرضا صفدري

شرکت فرابرد شبکه
:: طراحی سایت
:: خدمات هاستینگ
:: تجارت الکترونیک

همسایگان

رها در باد
عمو اروند
به سوی مهتاب
شاجین

تحصیل در مالزی، پذیرش از مالزی، دانشگاه های مالزی

به وبلاگ من لینک دهید

آمار این وبلاگ:

به دستنوشته ادبيات داستاني نوشته شده توسط رها خوش آمدید.

ادبیات یا همه چیز است یا هیچ چیز

محمدرضا صفدري

يکشنبه بيست و چهارم ارديبهشت 1385 ساعت 11:30

نظرات دیگران (5 نظر)

داستاني از رضا قاسمي

چهارشنبه سي ام فروردين 1385 ساعت 08:38

چتر و گربه و ديوار باريك

هرگز نخواسته بودم نويسنده باشم. همه چيز با يك ساعت مچي«وست اند واچ» شروع شد. تقصير هم تقصير گاو بود.

كلاس چهارم بودم يا پنجم دبستان. از مدرسه كه آمده بودم كز كرده بودم گوشه‌ي اتاق و يكي دو ساعتي مي‌شد دفترم را باز كرده بودم و، به جاي نوشتن، ته مدادم را مي‌جويدم. پدر كه با جديت و علاقه‌ي زيادي وضع درسي مرا زير نظر داشت، گمانم حالت غيرعادي مرا ديده بود كه گفت: «چرا مثل خر توي گل گير كرده‌اي؟»

من نمي‌دانستم خر چطور توي گل گير مي‌كند. اما خودم يكي دو بار توي گل گير كرده بودم. احساس كردم پدر چه خوب وضع مرا درك كرده. با خوشحالي دفتر را برداشتم و رفتم كنار او.

آن روز درس تازه‌اي داشتيم كه تا آن هنگام حتا نامش هم به گوشم نخورده بود. مشق را مي‌فهميدم چيست، چيزي را بايد عينا رونويس مي‌كرديم. نه يك بار، نه دو بار، گاهي بيست سي بار. حساب را هم مي‌فهميدم چيست، چيزي را بايد در چيزي ضرب مي‌كرديم يا از چيزي كم مي‌كرديم يا به چيزي اضافه مي‌كرديم. و مگر در زندگي روزمره كار ديگري غير از اين مي‌كرديم؟ اما نوشتن «انشاء» چيز تازه‌اي بود.

پدر گفت: «اين كه چيزي نيست.»

راست مي‌گفت. براي پدر هيچ چيزي چيزي نبود. كارگر شركت نفت بود و شش كلاس بيشتر نخوانده بود اما هم او بود كه براي اولين بار در ده زادگاهش زورخانه داير كرده بود؛ پايگاهي براي تبليغ عقايدش (پدر بفهمي نفهمي توده‌اي بود). هم او بود كه با مكاتبات پيگيرش به اين مقام يا آن، سرانجام، پاي پست را به ده زادگاهش باز كرده بود؛ و بعدها پاي برق را و حمام‌ بهداشتي و كلانتري و تلفن را. اين را همه مي‌دانستند. اما پدر كار ديگري هم كرده بود كه هيچ‌كس نمي‌دانست، جز من. پدر نمي‌دانست كه من روزي آن كشوي سحرآميز را كه قلمرو ممنوعه‌ي او بود، باز كرده‌ام و، ميان اشياء مرموزي كه آنجا بود، دست برده‌ام به كتابي كه در صفحه‌ي اولش وصيت كرده بود: «هيچ يك از فرزندانم حق ندارد تا زماني كه در قيد حيات هستم اين كتاب را بخواند.»

براي پدر نوشتن انشاء چيزي نبود. براي من اما نوشتن معناي اطاعت را داشت. چيزي را بايد مي‌گذاشتند جلووم و به من تكليف مي‌كردند از روي آن بنويسم. و اين كاري بود كه، در واقع، در همه‌ي موارد زندگي مي‌كرديم. گفتم: «آخر چطور؟ بايد چيزي باشد كه از روي آن بنويسم!»

گفت: «از روي فكر خودت بنويس».

با حيرت به او نگاه كردم. اول بار بود كه به فكر من اهميت داده مي‌شد.

گفت: «موضوع انشاء چيست؟»

گفتم: «فايده‌ي گاو».

گفت: «خب، گاو حيوان مفيدي است. هر فايده‌اي كه دارد، يكي يكي بنويس.»

بي‌آنكه حيوان مفيدي باشم، مثل گاو، خيره شدم به پدر، چه چيزي را بايد مي‌نوشتم؟ آخر من به عمرم گاو نديده بودم. همه‌اش لوله‌هاي نفت بود و ماشين و كشتي و اسباب و آلات صنعتي.

وقتي گفت «گاو به ما شير مي‌دهد» حيرت من بيشتر شد. آخر من پسر بزرگ خانواده بودم و ديده بودم همه‌ي هشت بچه‌اي را كه بعد از من به دنيا آمده بودند مادرم شيرشان را از داخل قوطي حلبي‌يي فراهم مي‌كرد كه رويش به انگليسي نوشته شده بود: Milk Klim ، و شكل اين قوطي هيچ شباهتي نه به پستان مادر داشت و نه به پستان هيچ حيواني.

اول بار بود از من خواسته شده بود فكر بكنم؛ آن هم درباره‌ي موضوعي كه هيچ نمي‌شناختم. و تازه چقدر؟ يك صفحه‌ي تمام. و حالا همه‌ي آن چيزي كه من درباره‌ي گاو مي‌دانستم به يك خط هم نمي‌رسيد. نمي‌دانم پدر در چشم‌هام درماندگي كداميك از حيوانات روستايشان را ديده بود كه دلش سوخت، دفتر را برداشت، صفحه‌اي از وسط آن جدا كرد و قلم را بر كاغذ گذاشت.

در سكوت به گره ابروانش خيره شدم؛ و به دست‌هاش كه از راست به چپ روي كاغذ مي‌لغزيد و هر بار كه به آخر سطر مي‌رسيد با قاطعيت و اطمينان كمي پايين مي‌سريد. صداي خش‌خش قلم بر كاغذ، در آن سكوت اتاق، صداي جادويي ِ اتفاقي بود كه جنس آن را نمي‌شناختم. در چهره‌ي پدر حالت خدايي را مي‌ديدم كه از هيچ، چيزي را خلق مي‌كرد. يك ربع بعد، كاغذ را انداخت جلووم و گفت: «حالا همين‌ها را با خط خودت بنويس توي دفترت، و وقتي معلم صدايت كرد بخوان.»

كلاس در سكوت و حيرت فرو رفته بود. انشايي كه من خوانده بودم هيچ ربطي نداشت به پرت و پلاهايي كه ديگران نوشته بودند. معلم آرام جلو آمد. تا امروز، هرگز كسي در نگاهش آنهمه تحسين نثار من نكرده است كه آن روز معلم كرد. كم‌كم داشت باورم مي‌شد كه آن انشاء را واقعا خود من نوشته‌ام. معلم به آرامي دست كرد و از جيبش ساعت «وست اند واچ» ي را بيرون آورد و گفت: «اين هم جايزه‌ي انشاي بسيار زيبايي كه نوشته‌اي.» بعد رو كرد به كلاس: «تشويقش كنيد!»

بيهوش نشدم، اما عكس‌العمل آدمي مثل من در موقعيتي مثل آن، بيهوشي است. آخر قيمت يك ساعت وست اند واچ ده‌ها برابر قيمت يك چتر بود كه همه‌ي دوران كودكي در آرزويش بودم و هرگز كسي برايم نخريد؛ چون نخستين چتر زندگي‌ام را، هنوز باز نكرده، توفاني مهيب از دستم ربود، كوبيد به تير چراغ برق، و لاشه‌ي درهم شكسته‌اش را هم چنان با خود برد كه گويي هنوز در جايي از اين جهان دارد مي‌بردش.

آن روز اين معلم انشاء تا حد خدايي در ذهنم بالا رفت. خدايي كه براي سال‌ها متانت و شخصيتش الگوي رفتار و زندگيم بود. تا آن روز شوم كه تصويرش در ذهنم شكست و با شكسته شدنش چيزي هم براي هميشه در من ويران شد.

آه اي ساعت «وست اند واچ»! تو مسير زندگي مرا عوض كردي. واداشتي‌ام هنوز زنگ انشاء تمام نشده فكر انشاي هفته‌ي بعد باشم. واداشتي‌ام از مشق و حساب و هندسه بزنم و تمام وقت روي موضوع هفته‌ي بعد كار كنم شايد اين بار معلم، نه از جيبش، كه از گوشه‌اي چتري بيرون يباورد و جايزه بدهد.

ديگر از جايزه خبري نشد. اما هر بار كه باران مي‌آمد و من خيس آب به مدرسه مي‌رسيدم يا خانه، به نوشتن چيزي مي‌انديشيدم تا چتري باشد براي لكنت حضورم.

يك روز، وسط درس علم الاشياء، فراش مدرسه در اتاق را باز كرد؛ به پچ‌يچ چيزي با معلم گفت و كاغذي را به دستش داد. هيچ‌گاه از پچپچه بوي خوشي نمي‌آيد. چيزي را در هوا منتشر مي‌كند كه ذاتِ ناامني است.

معلم صدايم كرد. حفره‌اي در درونم دهان گشود. فراش مدرسه دستم را گرفت و راه افتاديم. از راهرو كه پيچيديم، چهارچوبِ درِ اتاقِ مدير مدرسه پيدا شد؛ و در قاب اريب در، چهره‌ي چند نفر ديگر كه آنجا به صف بودند؛ از كلاس‌هاي بالاتر؛ همگي رنگ‌پريده و لرزان. چيزي مرا گره مي‌زد به اين صف ترس‌خورده و پريشان. براي يك آن، حضورشان مرا بيرون كشيد از تنهايي در برابر مصيبتي كه نمي‌شناختم اما در ذرات فضا معلق بود.

به دفتر مدير وارد شدم. سكوتي سنگين همانجا دم در ميخكوبم كرد. مدير بي هيچ كلامي نگاهم كرد. هيچ چتر حمايتي در اين نگاه نبود. آرام برگشت به سمت ديگر اتاق؛ آنجا كه عينكي دودي روي عضلات يخ‌زده‌ي صورتي سنگي سكوت كرده بود. آنچه رمز و راز مي‌دهد به سكوت كسي كه ترا احضار كرده است سرنوشت شومي است كه برايت رقم زده است. اين سكوت آنقدر زمان منجمد شده را در خود جا داد تا چند آشناي ديگر، باز هم از كلاس‌هاي بالاتر، به صف لرزان ما پيوست و عاقبت، آن صورت سنگي از پشت عينك دودي به سخن درآمد: «راه بيفتيد!»

به كجا مي‌رفتيم؟

مي‌رفتيم؟ چه سؤال ابلهانه‌اي! هر كسي مي‌رود لابد مي‌داند به كجا. ترسِ از «مكان» هنگامي لگام مي‌گسلد كه ترا ببرند.

به كجا مي‌بردندمان؟

خياباني اصلي شهر را دو قسمت مي‌كرد: يك سو خانه‌هاي كارگران بود و سوي ديگر، با فاصله‌اي به پهناي يك ميدان، خانه‌هاي كارمندان. ماشين لندروري كه ما را مي‌برد پيچيد به سوي منطقه‌ي سرسبز كارمندان. چنگ مي‌زدم، مثل چنگ زدن نابينايي در نور، به هر چه از ذهنم مي‌گذشت مگر اندكي روشنا بتابانم به سرنوشتي كه پنهان بود. چهره‌ي پدر را مي‌ديدم كه هفته‌اي بود عبوس بود و درهم بود. لكه‌ي كوچكي از روشنا افتاد روي روزنامه‌اي كه پيش پاي پدر بود. پدر نشسته بود روي قالي؛ زانو را ستون دست‌ها كرده بود و دست‌ها را ستون پيشاني. كسي جرئت نمي‌كرد از پدر بپرسد. دزديده از گوشه‌ي چشم نگاه كردم. تيتر درشت روزنامه‌ي كيهان زير نگاه خيره‌ي پدر له مي‌شد: «عاملان قتل منصور دستگير شدند.» يادم آمد به شبي كه پدر، با آن همه هيبت و نفوذ، مثل بچه‌اي، تا صبح مي‌گريست و بي‌وقفه به هق‌هق دم مي‌گرفت: «استغفرالله ربي و اتوب اليه.»

چه اتفاقي افتاده بود؟‌ از چه چيزي توبه مي‌كرد؟ هيچگاه نفهميدم. اما اين را مي‌دانم كه از فرداي آن روز عكسي روي ديوار اتاقمان ظاهر شد كه زيرش نوشته شده بود: «مرجع تقليد شيعيان جهان حضرت آيت‌الله العظمي روح الله الموسوي الخميني». با ظهور اين عكس، آن پدري كه ما بچه‌ها را به هوا مي‌انداخت، مي‌خنديد و تصنيف «گل پري جون» را مي‌خواند، براي هميشه از خانه‌مان رفت و بجاي او مرد عبوسي آمد كه به ما امر و نهي مي‌كرد؛ ته‌ريشي داشت، تسبيح مي‌انداخت و به هر خانه‌اي كه پا مي‌نهاد، پيش از هر چيز، دستور مي‌داد راديويشان را خاموش كنند.

ماشين پيچيد به سمت خياباني كه مي‌شناختم و در انتهاش خانه‌اي بود كه از آن فقط به پچپچه سخن مي‌رفت. بي‌اختيار برگشتم به سمت بغل دستي كه از من سه سالي بزرگ‌تر بود. با آرنج آرام به پهلويم زد.

ترس را، چمن به چمن، از محوطه‌ي سرسبز جلو عمارت ساواك با خود برديم تا گره بزنيم به وهم نيمه‌تاريك راهروي ورودي عمارت.

هيچ شادي آنقدر بزرگ نبود كه شادي ديدن معلم انشاء وقتي كه هدايتمان كردند به اتاقي كه دفتر كار سرهنگ بود. از سرهنگ خبري نبود اما معلم انشاء آرام و باوقار نشسته بود روي صندلي سياه رنگي كنار ميز. پس اين معلم مهربان، اين خداي زندگي‌ام آمده بود تا چتر حمايتش را بگستراند روي سر «انشاء نويس نابغه‌اي» كه كوچك‌ترين فرد اين صف رنگ‌پريدگان لرزان بود.

از سر صف شروع شد. ايستاده بوديم به ترتيب قد و من در ته صف. جرقه‌ها بود كه از پوست‌هاي ملتهب صورت برمي‌خاست وقتي دست سنگين و ورزيده‌ي سرهنگ فرود مي‌آمد: «چلقوزاي احمق گه، كي گفته بود پاتونو بذارين تو مسجد؟»

وقتي پوست صورت من گر گرفت، هيچ چتر حمايتي سايه‌گستر خفت و تنهايي‌ام نشد. نگاهش كردم. همچنان آرام نشسته بود روي همان صندلي سياه‌رنگ كنار ميز. نگاهم كرد. چشم‌هاش مثل دو چشم شيشه‌اي تهي بود از هر شفاعتي. يك دم لب‌هاش از هم گشوده شد. برق مشمئزكننده‌ي دنداني از طلا چيزي را در درون من ويران كرد. چرا آن همه سال نديده بودمش؟ آن همه سال در كلاس حرف زده بود خنديده بود اما برق طلايي نبود. يا بود و فقط بايد در همين لحظه مي‌ديدمش؛ مثل نقطه‌اي مشتعل بر پايان هستي يك خدا.

روضه‌خوانان نوجواني كه در شب‌هاي ضربت خوردن حضرت علي، به شيوه‌اي نمايشي، چراغ‌هاي مسجد را خاموش مي‌كردند و انشاهايشان را در تاريكي زير گنبدها سر مي‌دادند، با همان يك سيلي آزاد شدند و تعهد كردند ديگر از اين غلط‌ها نكنند. اما سيلي بزرگ‌تر هنوز مانده بود تا فرود آيد.

تابستان‌ها، گرما و شرجي بيداد مي‌كرد. زن‌ها در حياط مي‌خوابيدند و مردان تختخواب تاشوي بروجردي‌شان را در بيرون خانه‌ها علم مي‌كردند و به واقع در كوچه مي‌خوابيدند. ميان رديف خانه‌ها بيابان بود؛ فضاي باز بي‌آب و علفي كه اگر گرما به نهايت مي‌رسيد تخت‌ها را مي‌كشاند به وسط اين بيابان. صبح، اگر مه بود، همين طور كه قالب يخ بر دوش مي‌رفتي، از اين جماعت خفتگان در بيابان، فقط تكه‌اي دست مي‌ديدي، سري، يا تكه‌اي از پا كه بيرون زده بود از سپيدي مه و ملافه‌ها. به كابوس مي‌مانست. بايد چند سالي مي‌گذشت، آتش جنگي در مي‌گرفت، تا باز همان سرها و پاها و دست‌ها را ببيني، تكه‌تكه، غرقه در خون، ميان سپيدي كفن‌ها. اما هنوز خيلي مانده بود تا برسيم به سال‌هاي كفن.

در يك نيمه‌شب تابستان كه گرما و شرجي همه چيز حتا نور مهتاب را خيس عرق كرده بود، اين معلم انشاء از كوچه‌مان مي‌گذشت. چند سالي بود نديده بودمش. درست‌تر بگويم، احتراز مي‌كردم. خوش بود و سرش گرم باده. مرا كه ديد جلو آمد. هر دو در وضعي بلاتكليف بوديم. نشست بر لبه‌ي تخت. حالا من هفده ساله بودم، محصل دبيرستان؛ و او ناظم دبستان. آنروزها نخستين كار من در مجله‌ي خوشه چاپ شده بود و اين در شهرستان كوچكي مثل بندر ماهشهر صدا مي‌كرد. وقتي گفت نمايشنامه‌ي مرا خوانده، گفتم: «اين نتيجه‌ي ساعت وست اند واچ شماست.»

سكوت مرموزي كرد. ذرات ملتهب آشفتگي، مثل شرجي و نور مهتاب، خيمه زده بود در اطراف. چيزي روي قلبم سنگيني مي‌كرد. حال كسي را داشتم جفا ديده. نتوانستم در دل نگه دارم، گفتم: «حالا انشايمان را بجاي آنكه در مسجد بخوانيم در مجله مي‌نويسيم. اميدواريم ديگر براي اين يكي سيلي‌مان نزنيد.»

گفت: «منظورت را نمي‌فهمم.»

گفتم: «دوران مدرسه براي بچه‌ها دوران عجيبي است. آدم از بعضي معلم‌ها مي‌ترسد، از بعضي نفرت پيدا مي‌كند، و به بعضي عشق مي‌ورزد. من به شما ارادت عجيبي داشتم. انتظار نداشتم شما را در ساواك ببينم.»

گفت: «به جده‌ام زهرا من ساواكي نيستم.»

«به جده‌ام ...»! چه فلاكت غريبي در اين كلمات بود. ديگر هيچ چيزي از اين خداي كاغذي سر پا نمانده بود. گفتم: «پس آنجا چه مي‌كرديد؟»

گفت: «سرهنگ همشهري ماست. رفته بودم سري بزنم.»

فايده‌اي نداشت. چرا بايد بيش از اين ويرانش مي‌كردم؟ كه از او اعتراف مي‌گرفتم؟ و مگر اين همان كاري نبودكه ساواك با ديگران مي‌كرد؟ سعي كردم سر و ته قضيه را هم بياورم. گفتم: «به هر حال بابت آن ساعت مچي ممنون.»

در پرتو نور مهتاب، يك آن، همان برقي را در چشمانش ديدم كه آن روز پس از خواندن انشاء ديده بودم. اما چيز شومي در فضا بود كه مي‌رفت همه‌ي ذرات مهتاب را از جنس خود كند.

برخاست و همين‌طور كه با من دست مي‌داد گفت: «آن ساعت را پدرت خريده بود. خواسته بود وقتي انشاء تمام شد به عنوان جايزه به تو بدهم!»

معلم انشاء از خم كوچه پيچيد و گم شد در غبار شرجي و شب. و من، ويران از ضربه‌اي كه فرود آمده بود، روي تخت دراز كشيدم. يعني مي‌دانست كه آن انشاء را هم پدر نوشته بود؟

خيره شدم به آسمان. آنجا هم، در فضاي تاريك ميان ستارگان، چيزي ويران شده بود. برخاستم. خيره شدم به انتهاي كوچه. آنجا كه معلم انشاء در غبار شرجي و شب گم شده بود. چه فرقي مي‌كرد؟ آن معلم انشاء هم كه روزگاري مظهر عطوفت بود، مثل آن پدر خندان، سال‌ها پيش گم شده بود. نگاه كردم به بيابان؛ به پرهيب ترس‌آور تختخواب‌هايي كه شرجي و دم هوا رانده بودشان تا دوردست تاريكي؛ نگاه كردم به سپيدي ملافه‌ها؛ به انبوه خفتگاني كه به بقاياي قتل‌عامي مهيب شباهت داشت.

دوباره دراز كشيدم روي تخت و خيره شدم به آسمان. يادم آمد به شبي كه از يك غيبت چند روزه‌ي پدر استفاده كردم و رفتم سراغ آن كشوي سحرآميز. همين كه بازش مي‌كردي عطري گيج‌كننده به مشام مي‌رسيد. هر چيز كه آنجا بود رمز و رازي داشت كه براي كشفش بايد سال‌ها مي‌گذشت. مثل همان كتاب كه سرگذشت روزگار جواني‌اش بود و من حق نداشتم تا زنده است بخوانم. برش داشتم. تا صبح مي‌خواندم و مي‌گريستم. همه‌اش شرح روياهايي كه خاكستر شده بود. مثل همين روياي نويسنده شدنش. براي تحقق اين رويا تا آنجا پيش رفته بود كه خاطراتش را داده بود تايپ كرده بودند بعد هم برده بود، لابد به اصفهان، داده بود صحافي‌اش كرده بودند و عنوانش را هم با حروف چاپي كنده بودند روي جلد گالينگور.

چهل و پنج سال پيش، در شهرستاني دور افتاده كه نه چاپخانه‌اي داشت، نه كتابخانه‌اي، نه كتابفروش و نه كتابخواني، پدر در كشو ميزش كتابي چاپ شده داشت، كتابي در تيراژ يك نسخه.

نويسنده شدن من حاصل يك تباني بود؛ حاصل توطئه‌ي پدري كه براي نويسنده شدن محتاج توطئه‌ي كسي نبود. اما اين مردي كه همه‌ي زندگي‌اش در طنيني آخرالزماني گذشت، بزرگ‌ترين شكست زندگي‌اش نه ناكامي خودش در نويسندگي، كه نويسنده شدن من بود. توطئه را به وقت جواني كرده بود؛ به وقت لامذهبي. و رويايش وقتي متحقق شده بود كه بزرگ‌ترين آرزويش ديگر نه نويسنده شدن من، كه ديدن من در «لباس روحانيت» بود. وقتي ديد حريف نمي‌شود،‌گفت: « پس، اقلا دكتر شو!»

يك سال تمام بازي‌اش دادم. گمان مي‌كرد پزشكي ثبت‌نام كرده‌ام. شبي كه فهميد تئاتر مي‌خوانم، تا صبح مي‌گريست. مي‌گفت: «پسرم مطرب شده است!» بيچاره نمي‌دانست كه دو سال بعد آن پسر «مطرب» اولين مشق‌هاي موسيقي‌اش را آغاز خواهد كرد!

حالا من مي‌نويسم بدون هيچ رويايي. مي‌نويسم تا فراموش كنم كه نوشتنم را توطئه‌ي پدر رقم زده است. بر عليه اين سرنوشت به اشكال مختلف شورش كرده‌ام. در بيست سالگي نوشتن را رها كردم. سه سال تمام نه كتابي مي‌خواندم، نه كلمه‌اي مي‌نوشتم. سه سال تمام تلويزيون را تا برفك‌هايش، و روزنامه‌ي كيهان را تا آگهي‌هاي ترحيمش نگاه مي‌كردم. تا آن شب شوم زمستاني كه دستي نامريي گريبانم را گرفت و از رختخواب بيرون كشيد.

نيمه‌هاي شب بود. دراز كشيده بودم كنار زنم اما ساعت‌ها بود ضجه‌هاي شهواني دو گربه خوابم را ضايع كرده بود. در آن هنگام گمان مي‌كردم اين ضجه‌ها شهواني است. سال‌ها بايد مي‌گذشت تا بدانم كه دو گربه وقتي روي ديواري باريك به هم برسند بايد يكي برگردد تا راه باز شود براي ديگري. و چون هيچ‌يك كوتاه نمي‌آيد اين كشاكش آنقدر ادامه پيدا مي‌كند تا سرانجام زور يكي بچربد به ديگري.

آن دست نامريي دست كدام‌يك از گربه‌هاي درونم بود؟

قلم را برداشتم. اغراق نمي‌كنم اگر بگويم حال كسي را داشتم كه با پس‌گردني نشانده باشندش پشت ميز. نمايشنامه‌ي «نامه‌هاي بدون تاريخ ...» حاصل اين پس‌گردني بود. اما آن دو گربه تا سال‌ها بعد باز هم روي ديواري باريك مقابل هم در آمدند. از آن پس، بر عليه اين سرنوشت تحميلي، به شكل‌هاي ديگري تمرد كردم. خودم را شقه‌شقه كردم: كارگرداني تئاتر، نوازندگي، آهنگسازي ... تا حد زيادي هم موثر بود. كمتر از هر نويسنده‌ي هم‌نسلم نوشته‌ام. اما حالا چند سالي است كه تسليم سرنوشتم شده‌ام.

اگر ترس زائيده‌ي ناآگاهي به چيزهايي است كه در اطراف‌مان مي‌گذرد، بايد بگويم «نوشتن» تنها چتري است كه زير آن احساس ايمني مي‌كنم؛ چتري كه زير آن واقعيت‌ها خودشان را برهنه مي‌كنند. سي و چهار سال تمام، آن ساعت «وست اند واچ» و آن كتاب خاطرات براي من دو واقعيت مجزا بودند؛ بي‌هيچ ارتباطي با هم. (ساعت نشانه‌ي ذوق و ابتكار پدري بود مراقب وضع درسي فرزند، و كتاب خاطرات نشانه‌ي استعدادي كه اگر محيط مناسبي می داشت نويسنده‌اي مي‌شد شايد بزرگ.) تنها در لحظه‌ي نوشتن همين سطرهاست كه ميان آن دو چيز مجزا، يعني كتاب و ساعت، ارتباطي را كشف مي‌كنم كه راه مي‌برد مرا به درك واقعيتي ديگر؛ واقعيتي دلهره‌آور؛ اينكه هستي من چيزي نبوده است مگر عرصه‌ي نبرد روياهاي متناقض پدر. نبردي كه در آن برنده و بازنده هر دو يك نفرند؛ همان پدر. تسلايي اگر هست اين است كه ميان آن همه چيز كه گم شدند براي ابد، آن چتر گم شده شايد همين چتري باشد كه حالا زير سابه‌اش احساس ايمني مي‌كنم. براي من، نوشتن يعني همين.

پاريس ـ 1996

بركرفته از

www.sokhan.com

نظرات دیگران (4 نظر)

رضا قاسمي

سه شنبه پانزدهم فروردين 1385 ساعت 11:32

رضا قاسمي متولد 10 دي 1328 در اصفهان است. او در رشته‌هاي هنري مختلفي چون نمايشنامه‌نويسي، كارگرداني تئاتر، آهنگسازي و داستان‌نويسي فعاليت داشته است. در زمينه‌ي ادبيات داستاني، سه رمان از وي منتشر شده است:

"همنوايي شبانه اركستر چوب‌ها" (1996 - امريكا، 1380 - ايران)

"چاه بابل" (1999، سوئد)

"ديوانه و برج مونپارناس"
(2002 - 2001، انتشار آن‌لاين در اينترنت)

رضا قاسمي متولد 1328 در اصفهان است و در فرانسه اقامت دارد. رمان او به نام «همنوايي شبانه اركستر چوبها» اولين بار در سال 1996 توسط نشر «كتاب» در آمريكا به چاپ رسيده و نشر آتيه در سال 1380 آن را در ايران منتشر ساخته است. اين رمان امسال به مرحله‌ي نهايي جوايز ادبي «گلشيري» و «منتقدين مطبوعات» راه يافته و نيز از سوي هيات داوران جايزه‌ي «مهرگان ادب (پكا)» تحسين شده است.

نمايشنامه نويسي كه رمان نوشته است. چطور شد كه رضا قاسمي، همنوايي شبانه اركستر چوبها را به اين صورت نوشت؟

اين مثل بيان كردن خود در يك زبان ديگر است؛ زباني غير از زبان مادري، يا زباني كه معمولاْ با آن سخن مي گوئيم. در اين حالت، آدمي خود را ملزم مي كند كه با گرامر و با هنجارهاي زبان تازه سخن بگويد. پيش از همنوايي هم من كار ديگري نوشته ام كه در همين فضا مي گذرد: نمايشنامه‌ي «حركت با شماست مركوشيو». اما بعداْ احساس كردم بسياري چيزها هست كه امكان طرحشان در زبان نمايش نبوده و دريغ است اگر از اين فضا رماني نوشته نشود.

- اين سوال را از اين جهت پرسيدم كه همنوايي از چارچوبي بهره مي گيرد كه هميشه در نمايش ديده‌ايم. به عبارتي هر نمايشي از چند پرده تشكيل مي شود و هر پرده از چند صحنه.

اين نوع تقسيم بندي گمان مي كنم از موسيقي كلاسيك الهام گرفته شده باشد. يعني همان تقسيم بندي به موومان هاي مختلف. مي دانيد كه در نمايش هاي يونان باستان اين نوع تقسيم بندي ها وجود نداشته. برعكس، آنها اصرار سفت و سختي هم داشته اند به رعايت وحدت زمان و مكان. بعداْ، از قرن شانزدهم به بعد است كه هر نمايش به تناسب مكان به پرده هاي مختلف تقسيم مي شود و هر پرده، بر حسب زمان وقوع حوادث، به صحنه هاي مختلف. اعتقاد من اينست كه رمان تحت تأثير موسيقي و تآتر از اين نوع تقسيم بندي پيروي كرده. اما در «همنوايي شبانه...» استفاده ي من از اين نوع تقسيم بندي هيچ ربطي ندارد با مسئله ي زمان و مكان، بلكه از منطق ديگري پيروي مي كند: ريتم قرائت. خود اين امر، يعني دادن يک تعادل مطلوب به ريتم قرائت، از من انرژي زيادي برد. چون در تقسيم بندي فصل ها عوامل ديگري هم دخيل هستند كه نبايد به آنها لطمه اي مي خورد.

- اگر چه رمان يا هر اثر هنري ديگري نمايانگر موضوع و درون مايه اي است كه به خودي خود مستقل است، اما همنوايي را محدود مي كنند به ادبيات مهاجرت. بااين تقسيم بندي موافق هستيد؟

به هر حال، نمي توان انكار كرد كه اين رمان نه به لحاظ مضمون، نه به لحاظ نوع نگاه، و نه از نظر آزادي نويسنده در بيان مطلب، در هيچ كجاي ديگري جز در خارج از كشور نمي توانسته است نوشته شود.

- به هر حال آدم هاي داستان شما مهاجران ايراني هستند كه هر كدام دغدغه هاي خاص خودشان را دارند.

و نيز مهاجراني از كشورهاي ديگر؛ و از همه مهم تر حضور چند شخصيت فرانسوي. از كنار هم قرار گرفتن اين مجموعه ي متنوع است كه «همنوايي شبانه…» مي تواند از يك مسئله ي حاشيه اي و بومي فراتر رفته و به حوادث معنايي بدهد كه براي يك خواننده ي غير ايراني هم جذابيت داشته باشد.

- جالب است كه خواننده به خوبي خودباختگي آدم هاي همنوايي را درك مي كند.

البته من با اصطلاح خودباختگي موافق نيستم. اما از نام قضيه كه بگذريم تمام دشواري امر نوشتن در همين است كه نويسنده چطوري عمل كند كه مسئله ي خود و شخصيت هايش را بدل کند به يك مسئله‌ي عام.

- و چرا در يك جا؟ آيا نشان دهنده يك جامعه بشري هستند؟

خب اين خاصيت ميكروكوسم (Microcosme) است. اگر موضوعي امكان آنرا داشته باشد كه به يك ميكروكوسم (يا خرده جهان) بدل شود، و نويسنده هم اين هوشياري را داشته باشد كه چنين امكاني را كشف و از آن بهره برداري كند، خود به خود مكان و حوادث رمان اين امكان را پيدا مي كنند كه بدل شوند به طرح يك وضعيت بشري.

- ولي جامعه بشري كه همه اش اين نيست؟

بله همينطور است. ساختن يك ميكروكوسم به تنهائي كافي نيست. توانائي نويسنده در بهره برداري از امكانات اين ميكروكوسم هم يك طرف ديگر قضيه است. يعني نويسنده بايد بتواند تا نهايت كار برود و همه ي امكانات اين ميکروكوسم را استخراج كند. اينجاست كه دو عامل تخيل و دانش نويسنده حد و حدود خودشان را نشان مي دهند. و همه ي گرفتاري رمان ايراني هم در همين جاست. يعني نويسنده ي ايراني به نسبت همتای غربي اش از امكانات كمتري در اين دو زمينه برخوردار است. و تا مسئله ي فرهنگ در كل جامعه حل نشود، نويسنده ي ايراني همچنان در اين بخش ها لنگ خواهد زد. ما استعدادهاي درخشان كم نداريم. مشكلي كه داريم اينست كه همه ي اين نويسندگان از 18 ـ 20 سالگي به بعد است كه با جان كندن مي كوشند خودشان را با دنياي معاصر همپا كنند. ولي مگر مي شود آن فقر فرهنگي را كه در دوره ي كودكي و نوجواني به آن دچار بوده ايم و همچنان سايه اش بر كل جامعه گسترده است به اين سادگی ها جبران كرد؟ البته آن طرف قضيه را هم بايد ديد: نگاه كنيد به رمانهاي مشهوري كه توانسته اند يك ميكرو كوسم بسازند: «قصر» كافكا، «کوه جادو» توماس مان، «صد سال تنهائي» ماركز، «مهماني خدا حافظي» كوندرا... آيا همه ي اينها توانسته اند همه ي جامعه ي بشري را به تمامي بازبتابانند؟ و اصلاْ آيا همه ي اينها به يك اندازه توانسته اند از پس كار بربيايند؟ به هر حال، اگر رماني بتواند فقط يكي از سمت هاي هستي بشر را نقب بزند خودش كار مهمي است.

- اگر رضا قاسمي داخل كشور مي‌بود، آيا باز جرات مي‌كرد چنين شناختي از ايراني‌ها بدهد؟

اگر رضا قاسمي داخل ايران بود اصلاْ نمي توانست چنين نگاهي داشته باشد. چون اين نوع نگاه محصول فاصله گرفتن است از خود و از هويت خود به عنوان يك ايراني. مي دانيد بحران هويت هم مثل پارانويا بخشي است جدايي ناپذير از تبعيد و مهاجرت يا هر نوع كنده شدن از زمين اجدادي. اما اگر منظورتان از جرأت، جرأت در بيان مطلب است بايد بگويم نه. رسيدن به آزادي دروني و شكوفا شدن هويت فردي محصول نفس زدن در محيطي آزاد است و البته كاري طاقت فرسا روي ذهن و زبان خود . مي دانيد، خلاص شدن از سنت و عرف و پذيرفتن تفاوت خود با ديگري اصلاْ كار آساني نيست.

- دو نمايشنامه معماي ماهيار معمار و ماهان كوشيار كه من از شما خوانده ام، يك جوري آن ها را به شكل سمبليك از گذشته نوشته ايد، اما همنوايي خيلي رئال است از اين جهت.

اگر دسترسي داشتيد به كارهاي من مي ديديد كه من از همان ابتدا هم نويسنده اي رئاليست بودم(البته با دغدغه هاي شديد براي فرم هاي تازه). در آن دو نمايشنامه اي كه نام برديد به اين دليل سراغ افسانه ها و اسطوره هاي ايراني رفتم كه هرچه به روال هميشگي خودم مي نوشتم با ديوار مميزي برخورد مي كرد. و گرنه من حتا نمايشنامه‌ي «چو ضحاك شد بر جهان شهريار» را هم كه سال 1355 بر اساس شاهنامه ي فردوسي نوشته شده به صورت متني كاملاْ رئاليست نوشته ام. و اصلاْ يكي از دلايلي كه به آن جايزه دادند همين نوع برخورد با يك اسطوره بود.

- چاه بابل چطور؟ داستانش، ساختش و آدم هايش؟

چاه بابل هم به همين نحو. آنجا هم من دو فرشته دارم: هاروت و ماروت را به صورت دو تبعيدي آورده ام در پاريس امروز. منتها مثل هميشه كوشيده ام كه براي كارم فرمي تازه و ساختاري متفاوت ابداع كنم.

- نكته جالب توجه در همنوايي خلق يكي يكي شخصيت ها با ذهن سيال راوي است، اما احساس مي شود كه از صفحه‌ي صد يعني نيمه هاي داستان ، يك جور تكرار وجود دارد و توضيحات درباره شخصيت ها و موضوعاتي كه خواننده را خسته و كلافه مي كند. در چنين جاهايي ياد «اگر شبي از شب ها مسافري» نوشته‌ي ايتالو كالوينو مي‌افتادم.

من خودم هنوز «همنوايي شبانه...» را نخوانده ام. و نمي توانم بگويم حق با شماست يا نه. ولي واقعاْ مطمئنيد؟ چون من خودم به رماني كه از صفحه ي 100 به بعد «خسته و كلافه» كند نمره‌ي صفر هم نمي دهم.

- راستي تا يادم نرفته ، باز برگردم به همان سوال قاسمي نمايشنامه نويس كه هنوز ردپاي شما به عنوان يكي از اهالي تئاتر به وضوح به چشم مي آيد.

خب ببينيد، من تا همين 10 سال پيش خودم را شقه شقه كرده بودم بين چند ژانر هنري: نمايشنامه نويسي، كارگرداني، موسيقي... خب طبيعي است وقتي دست به كاري بزنم تجربه هايم در آن كارهاي ديگر هم به خودي خود منعكس مي شوند در اين يكي كار. من عشق بازي هم كه مي كنم يا حتا كارهاي خانه، مي بينم با ريتم دارم اين كار را مي كنم. و حتا با يك فرم خاص و در چهارچوب يك استروكتوري كه فكر مي كنم كمك مي كند بهتر كارم را انجام دهم.

- بااين حال هيچ چيزي در همنوايي، مطلق نيست. داستان را مي توان يك داستان نسبي گرا دانست، چرا كه راوي نظرات مطلقي نمي دهد.

بله، «همنوايي شبانه...»، همانطور كه بعضي از منتقدين هم به درستي اشاره كرده اند، اگر يك چيز داشته باشد كه اوريژينال است ابداع يك راوي غيرقابل اعتماد است. او سه بيماري دارد: «وقفه هاي زماني»، «خود ويرانگري»، و «بيماري آينه». هركدام از اين سه بيماري كافي است تا روايت او را زير سوال ببرد. تازه، علاوه بر همه ي اينها مبتلا به پارانويا هم هست! يعني ديگر نمي شود فهميد چقدر از اين ماجراها واقعي است يا زائيده ي وهم هاي او. تازه، هر بخش رمان هم خطاب به اشخاص مختلف است(مي دانيد آدم به بعضي ها راستش را مي گويد، به بعضي ها دروغ مي گويد تا خودش را نجات دهد، به بعضي ها طوري ماجرا را مي گويد كه همدرديشان را برانگيزد...) حالا اگر به همه ي اينها اين نكته را هم اضافه كنيم كه اين راويي از كل ماجرا دو روايت نوشته است كه يكي از آنها روايت تحريف شده ي ماجراست، آن وقت بايد پرسيد كل ماجرا( از جمله بخش فينال رمان) واقعيت است يا وهم راوي؟ هيچكس نمي تواند به اين پرسش پاسخي قطعي بدهد؛ از جمله خود من.

- از ديد شما داستان پست مدرن چگونه داستاني است و داستان مدرن و سنتي چگونه داستاني؟

ببينيد، حدود چهار قرن است كه رمان نوشته مي شود. تمام اين راه پيمائي عظيم و پر فراز و نشيب رمان نويسان را اگر بخواهيم خلاصه كنيم در مدرن و پست مدرن براستي چه چيزي را بيان كرده ايم؟ ما اگر همان محدوده ي اواخر قرن نوزده و اوائل قرن بيستم را هم بخواهيم در نظر بگيريم براستي چه وجه اشتراكي هست ميان كارهاي نويسندگاني مثل جويس، ويرجينياولف و پروست با رمان هايي كه در قرن نوزدهم نوشته مي شد؟ تازه تفاوت هاي كار خود اينها با هم مگر كم است؟ مثلاْ يکی از مؤلفه هائی که بعضی از منتقدان برای رمان پست مدرن در نظر می گيرند حضور نويسنده در رمان است. خب اين چه چيزی را تعيين می کند وقتی که ما در «دون کيشوت» هم که چهار قرن پيش نوشته شده حضور نويسنده را می بينيم؟ يا در «ژاک قضاقدری» که دو قرن پيش نوشته شده؟ ما اگر مهم ترين دغدغه ی پست مدرنيسم يعنی «واقعيت» را که از قضا دغدغه ی دائمی رمان نويسان هم بوده در نظر بگيريم باز به جائی نخواهيم رسيد. چرا که به يک معنا تاريخ رمان چيزی نيست مگر تاريخ دغدغه ی رمان نويسان برای جستجوی تعريف تازه ای از واقعيت.

- همنوايي را در كدام چارچوب قرار مي دهيد؟

من از چهارچوب نفرت دارم. از شنا کردن در جهت آب هم هيچ لذتی نمی برم. اگر به کارهای اوليه ام هم نگاه کنيد باز اين را می بينيد. «کسوف» را من در 17 سالگی نوشته ام. اين کار تحت تأثير کارهای بکت نوشته شده. آن موقع دوره ی فرمانروائی برشت بود و به طور کلی ادبيات متعهد. «نامه هائی بدون تاريخ از من به خانواده ام و بالعکس» هم که در 22 سالگی نوشته ام يک کار رئاليستی ـ امپرسيونيستی است که از نظر فرم و ساختار هيچ ربطی ندارد با آموزه های تآتری آن زمان. همين دغدغه برای شيوه های بيانی تازه را در اجرای اين کارها هم داشته ام. آنها که اجرای «نامه ها...» را ديده اند حتماْ يادشان هست، يک صحنه ی بگومگوی زن و شوهر را من ده دقيقه ی تمام توی تاريکی مطلق اجرا کرده ام. در اين مدت يک بار مرد سيگارش را روشن می کند و ما در پرتو شعله ی کبريت می بينيم که آنها پشت به هم توی رختخواب دراز کشيده اند، و يک بار هم زن سيگارش را روشن می کند. از اين لحظه به بعد فقط دو شعله ی سيگار که مثل چشم دو خروس جنگی است بگومگوی آنها را نمايشی می کند. اين کارها جسارت می خواست و هيچ ربطی نداشت با شيوه های تآتری مرسوم آن زمان. اما در واقع از جسارت نبود که اين کارها را می کردم. جستجوی شيوه های بيانی تازه تنها انگيزه ايست که شوق کار را در من برمی انگيزد.

- ببينيد طنازي، نسبي گرايي و اين ها در داستان شما از شاخصه هاي داستان پست مدرن است اما فكر مي كنيد چقدر عامه پسند هم شده است؟ از اين جهت عامه پسند كه به هر حال داستان پست مدرن آمده توي كوچه و خيابان و نقاش نقاشي هايش را آورده توي مردم. مجسمه ساز ، شاعر و بقيه همچنين كه با آدم هاي بيسواد -سواد كلاسيك البته منظور من نيست- هم بتوانند با اين آثار ارتباط برقرار كنند. ولي همنوايي اينطور نيست.

ببينيد، من در تمام عمرم نه به ايدئولوژي ها شيفتگي نشان داده ام نه به نظريه هاي ادبي و هنري. نه اينكه آدم خيلي هوشياري بودم، نه. علتش همان ترديدي است كه از ابتدا در خميره ي من بوده. در هركدام از اين مكاتب فلسفي و نظريه هاي هنري پاره اي از حقيقت هست، نه همه ي حقيقت. محض اطلاع اينها را مي خواندم و دنبال مي كردم، اما هنگام نوشتن فقط به نداي دروني خودم گوش مي دادم. چوب اين رفتار را هم خورده ام. تصورش را بكنيد، در همان اواخر دهه ي چهل و اوائل دهه ي 50 كه فضاي ايران شديداْ سياست زده بود، من نه تنها اهل «ادبيات متعهد» نبودم بلكه در نقدهايي هم كه مي نوشتم از امثال بكت و پيتر هاندكه ستايش می كردم. و اما برگرديم به سؤال شما. راست است كه پاره اي مشخصات هنر «پست مدرن» در «همنوايي...» هست. اما نمي دانم چرا بعضي دوستان ما در ايران فكر مي كنند گاري را بايد جلوي اسب بست. نويسنده كه نبايد بر اساس نظريه هاي اين و آن اثرش را بنويسد. آقاي ليوتار كتاب «وضع پست مدرن» را در 1979 مي نويسد. در حاليكه بكت كارهاي اساسي اش را در دهه ي 60 نوشته است. حالا بعضي از منتقدان مي گويند كارهاي او پست مدرن است. خب بگويند. آقاي بكت كار خودش را مي كرده. دنبال اينها كه راه نيفتاده! يا حالا «ادبيات چند صدايي» مد شده در ايران (من اميدوارم فرصتي پيش بيايد تا نشان بدهم كه اصلاْ قضيه چقدر از بيخ و بن سوء تفاهم است). خب، آقاي داستايفسكي كه راه نيفتاده دنبال آقاي باختين تا رمان چند صدايي بنويسد! قضيه برعكس بوده. يعني باختين نظريه اش را از كار داستايفسكي استخراج كرده. كار هنرمند جستجوي شيوه هاي تازه ي بياني است. حالا اگر منتقدين دوست دارند نويسندگان و هنرمندان را چندتا چندتا در يك كشو جا بدهند، خب بدهند. بالاخره ما به مغازه ي عطاري هم احتياج داريم.

- بعضي جاها اطلاعات شخصي راوي خيلي توي ذوق مي زند. وقتي كه در اول داستان با شروعي خيره كننده نظراتش را درباره‌ي زن مي دهد يا زبان يا مسائل مذهبي و يا… همنوايي انگار شده كلمات قصار آقاي رضا قاسمي.

تولستوي آناكارنينا را اينطور شروع مي كند: «همه ي خانواده هاي نيكبخت شبيه يكديگرند، اما شكل سيه بختي هر خانواده اي مختص به خود آنست». آيا اين كلمات قصار است؟ من به اين مي گويم تفكر. دعوا كه بر سر اسم نداريم. شما اگر دلتان خواست بگوئيد كلمات قصار. خب، اين وضع تولستوي است كه تازه به شاخه ي رمان ـ تفكر هم تعلق ندارد. چون نويسندگان اين نوع رمان ها (اگر مثل تولستوي اهل تفكر باشند) تمام تلاششان اين است كه تفكر را ببرند در بك گراند كار و پنهان كنند در طرح داستان. حالا اگر كسي به نوشتن رمان ـ تفكر تعلق خاطر دارد (كه همنوايي هم تا حدي متعلق است به اين شاخه از رمان) به نظر شما نبايد كارش جا به جا مشحون باشد از تفكر (يا به قول شما كلمات قصار)؟

- اما فكر نمي كنيد كه اين از قالب داستان زده است بيرون؟

اگر كسي تعصب داشته باشد كه رمان يعني فقط همان نوعي كه تولستوي يا فلوبر مي نوشت، چرا، همه ي اين فكرها زيادي اند و بيرون از چهارچوب رمان. اما از حالا به شما بگويم كه اگر قرار باشد از اين بابت مجازات بشوم همبندان زيادي خواهم داشت: از اشترن و ديدرو بگير تا خيل عظيمي از نويسندگان فعلي مثل كوندرا، رشدي، شاموازو و هوئلبک.

- همنوايي پراست از گره افكني درباره زندگي راوي، رعنا، سيد و پروفت، فاوست مورنائو و ميم الف ر.

مشكل دوتا شد. رماني كه «پر است از گره افكني» چطور ممكن است «از صفحه ي 100 به بعد خواننده را خسته و كلافه كند»؟ شما داريد مرا مجبور می کنيد که بروم و هر طور شده اين رمان را بخوانم. اما بدانيد که برای من هيچ عذابی بالاتر از خواندن کتاب های خودم نيست.

- راوي دارد با نكير و منكر حرف مي زند. آيا راوي شخصيتي مذهبي پيدا كرده يا اين كه او نمادي است از همه ايرانيان؟

از قضا راوي مذهبي نيست. اگر بود حداقل مي دانست كه شب اول قبر محاكمه اي در كار نيست. فقط بيلان كار آدم را مي دهند دستش، همين. بعد حالا بايد صبر كند تا صور اسرافيل را بدمند، بعد هم يك پل صراطي هست از مو باريكتر و از شمشير تيزتر( كه من فكر نكنم كسي سالم برسد آنطرف). تازه اگر هم قرار به مجازاتي باشد(يعني سر و كار آدم بيفتد به جهنم و قيف و اين حرف ها) ديگر كسي را برنمي گردانند به اين دنيا. چون تناسخ مال بودائي هاست نه مسلمانان. پس همه ي اين تصورات مغشوش راوي از شب اول قبر برمي گردد به فاصله گرفتن او از گذشته اش و آن تربيت مذهبي اش. بنا بر اين هيچكدام اينها نه دليل مذهبي بودن اوست نه لامذهب بودنش. تازه اگر لامذهب هم باشد مي گويند اگر كسي بي دين بشود تازه سه نسل طول مي كشد تا اعقابش از همه ي تأثيرات مذهبي آزاد بشوند(تازه اگر اعقابش هوس نكنند دوباره مذهبي بشوند).

- رضا قاسمي چقدر خود راوي است؟ چون خواننده يك جاهايي انگار دارد خود-زندگينامه شما را مي‌خواند، مثل فصل دوم / يك سطح نقره اي محو.

من همينقدر مي دانم كه راوي حقه باز اين رمان يك جايي آن اواسط كار معلوم مي شود اسمش يدالله است. اما اگر مي دانستم فاميلش چيست ادعاي خسارت مي كردم و از او به خاطر لطمه زدن به حيثيت و آبروي خودم شكايت مي كردم. چون حتماْ يادتان هست كه فاوست مورنائو به او مي گويد: «تأييد می کنيد که اين يادداشت ها مربوط به کتابی است با نام «همنوايی شبانه ارکستر چوب ها» که شما با امضايی دروغين منتشر کرده ايد؟». البته آنها بيش از اين قضيه را باز نمي كنند، اما خب معلوم است اين آقا يدالله جاعل كتابش را به نام جعلي رضاقاسمي چاپ كرده.

- طي اين سال ها مي توانم با اطمينان بگويم كه بايك داستان عريان روبه رو شده ام. با توجه به محدوديت هايي كه به هر حال در ايران وجود دارد، آيا آنچه در ايران چاپ شده، اصل متن است، بي هيچ كم و كاستي؟

عرض كردم، من هنوز اين رمان را نخوانده ام. اما با اعتماد به حرف ناشرم می توانم بگويم که اين متن عيناْ همان متن خارج از كشور است. فقط در صفحه 163 کتاب (فصل پنجم، سطر 3) يک عددی هست که نقش کليدی دارد در ساختار همنوايی شبانه ولی متاسفانه هنگام حروفچينی مجدد کتاب به اين نکته توجه نشده. نوشته شده : « اريک فرانسوا اشميت... کتابی را که روی ميز بود برداشت و لای صفحه ی 199... را باز کرد». اين عدد 199 مربوط است به چاپ همنوايی در آمريکا. در اينجا بايد به جای 199 نوشته می شد 163 .

- وقتي داريد مي نويسيد بويژه داستاني چون همنوايي را، در درجه اول چقدر با خودسانسوري مواجه هستيد؟

مي دانيد خود سانسوري كه فقط از ترس دولت نيست! نويسنده ي ايراني وقتي مي نويسد بايد از زنش(يا شوهرش) بترسد، از پدر و مادرش بترسد. بايد ملاحظه ي آبروي خود و فاميل و طايفه و عشيره اش را بكند. اين فهرست تا بخواهي دراز است. تا وقتي مسئله ي فرديت در جامعه ي ما حل نشود، اگر سانسور دولتي هم برداشته شود باز خودسانسوري تا حدي باقي خواهد ماند. نمي دانم «سنگي بر گوري» آل احمد را ديده ايد؟ من هيچ وقت به كارهاي او علاقه اي نداشته ام اما اين كتاب شاهكار اوست و يكي از درخشانترين متن هاي داستاني ما. چرا؟ چون اين متن را كه در سال 1342 نوشته به قصد انتشار ننوشته. يا دست كم قصد انتشارش را در زمان حيات خود نداشته(حالا هم در داخل به آن اجازه ي انتشار نداده اند). نتيجه؟ آل احمد به طرزي شجاعانه، صادقانه و بيرحمانه تصويري واقعي از خودش ارائه داده. در حالي كه مردم ما و حكومت تصويري كه از يك هنرمند دارند تصوير قديس است. و آل احمد در اين كتاب خود واقعي اش را نشان مي دهد. تصويري كه سخت خاكي است، پر از تناقض، درماندگي و بيچارگي؛ و هيچ ربطي به تصوير مصادره شده ي او ندارد.

- رضا قاسمي به عنوان يك شهروند و نه به عنوان يك نويسنده تا آنجا كه من شنيده‌ام يك آدم جدي، منظم و حتي مي توان گفت محافظه كار است. در داستان اما يك رندي و شيدايي ديده مي شود كه كمتر در داستان هاي فارسي وجود دارد.

منظم؟ گمان نکنم. اما در مورد محافظه کاری کاملاْ درست است. اينقدر محافظه كارم كه گاهي خودم هم حالم از خودم بهم مي خورد. اما به عنوان يكي از تناقض هايم بايد بگويم در عين محافظه كاري سخت صريح اللهجه ام. و اگر از كاري بدم بيايد هيچ ابائي ندارم كه نظرم را بي رودربايستي بگويم(حالا مي فهميد چرا اينقدر دشمن دارم؟). اگر هم از كاري خوشم بيايد،حتا اگر نويسنده اش دشمن من باشد، اجتناب نمي كنم از ستايشش (حالا مي فهميد اين يكي دو نفري كه مرا دوست دارند براي چيست؟) اما اگر رمان همنوايي تصوير ديگري از مرا به شما نشان مي دهد علتش را بايد در زبان جست. مي دانيد، نوشتن يك جور تبعيد از خود است. شما بايد خلع يد بكنيد از خودتان. شما دلتان مي خواهد كه قاعده ي بازي را خودتان تعيين كنيد. اما اگر زبان برايتان ابزار نباشد، اگر با او مثل موجودي زنده رفتار كنيد كه ظرافت ها و راز و رمزهاي خاص خودش را دارد، آنوقت دو نفري كار را به پيش خواهيد برد. مثل شطرنج؛ يك حركت شما مي كنيد يك حركت زبان.

- مي گويند رضا قاسمي پرخاشگر و عصبي مزاج است، ولي طنز همنوايي، طنز گزنده است در شناخت هايي كه مي دهد. مثلا مقايسه زن مدرن با اتومبيل.

آه اگر بدانيد چقدر دشمن براي خودم تراشيده ام با اين پاراگراف! مي دانيد، در زمان شاه يك قشرهائي بودند كه نمي شد با آنها شوخي كرد. مثلاْ نظاميان. جلوي «آرامش در حضور ديگران» تقوايي را هم به همين علت گرفتند(اگر اشتباه نكرده باشم). حالا، بعد از انقلاب، نه فقط با نظاميان و روحانيون بلكه با زنان هم نمي شود شوخي كرد. بعد مي گويند چرا فرهنگ ما همه اش شده است گريه و زاري. اي زنان عزيز آزاده ي معترض! لطفاْ يكبار بدون عصبانيت آن پاراگراف را دوباره بخوانيد، ببينيد هيچ قطعيتي در آن كلام هست؟ همه ي آنچه به زن مدرن نسبت داده شده، به زن سنتي هم تسري داده شده. بعد هم كه گفته شده كه استثنا هم دارد(عين جمله اين است: بی گمان زناني هم بودند كه در يكي از دو منتها اليه اين طيف ايستاده بودند). تازه فعل جمله هم ماضي است؛ يعني يكبار ديگر قطعيت كلام درهم شكسته شده!

- چرا ميم الف ر؟ من البته خواندمش مار. باتوحه به آن نگاه اساطيري كه به مار و زن و ميوه‌ي ممنوع وجود دارد.

باور كنيد خودم هم نمي دانم. برويد از آن نفر دومي كه با من اين رمان را نوشته است بپرسيد.

- اما ديده ام كه رعنا را لكاته و ميم الف ر را اثيري ديده اند. حالا واقعا چنين تقسيم بندي هايي وجود داشته است براي خود شما؟

واقعاْ؟ شايد يک وقتی هيزم تری به آنها فروخته ام. ولی اگر واقعاْ چنين کاری کرده اند چرا زنان فمينيست نمي روند يقه ي آنها را بگيرند؟ يعني به همين راحتي سر چهار پنج زن ديگر اين رمان را زير آب كرده اند؟ آخر، براي آنكه رعنا لكاته باشد و ميم الف ر زن اثيري، بايد هيچ زن ديگري در اين رمان نباشد(مثل بوف كور). آخر چطور دلتان مي آيد سر زناني مثل خاتون يا ماتيلد يا زن راوي يا حتا بنديکت را زير آب بكنيد؟ زن ستيزي هم حدي دارد!

- به نظر من البته از نظر رضا قاسمي نويسنده، رعنا و ميم الف ر يكي هستند.

باور كنيد راوي و پروفت و سيد و بنديكت هم يكي هستند. لطفاْ كمي گوشتان را بياوريد جلوتر. تازه، همه ي اينها هم خود من هستند.

- يك كينه‌اي در خلال كلمه هاي همنوايي موج مي زند. انگار از ايراني بودن تان عصباني هستيد؟

آه اين ديگر فاجعه است! كينه؟ تو را به خدا مرا مجبور نكنيد بنشينم و مزخرفات خودم را دوباره بخوانم. مي دانيد، رمان هيچ مناسبتي ندارد با كينه. شما فكر مي كنيد اگر آدم كسي را دوست دارد بايد اگر طرف كچل هم بود به او بگويد زلفعلي؟

- در صفحه 18 كتاب شما آمده است: "فاوست مورنائو مستقيم به چشم هايم خيره شد: پنج ميليارد و نيم آدم روي زمين زندگي مي كنند، گمان مي كنيد چه تعدادش به زبان گه شما حرف مي زنند؟ سي ميليون؟ پنجاه ميليون؟ شصت ميليون؟" سوال من اين است كه واقعا اين زبان اين طور است كه مورنائو مي‌گويد يا چنان كه جمالزاده گفته، شكر؟

والا اين دعوايي ست بين آن دو نفر. بهتر است ما خودمان را داخل نكنيم. حالا راوي خريت كرده اسم آن يكي را مسخره كرده، آن يكي هم به تلافي زبان اين يكي را مسخره كرده. بيكاريم خودمان را با يك مشت لات و لوت درگير كنيم؟

- پس چرا خود شما همنوايي شبانه اركستر چوبها را به زبان فرانسه –جايي كه هستيد- ننوشتيد؟ ببينيد من وقتي داستان زيباي راوي شب نوشته رفيق الشامي نويسنده سوري را كه به آلماني مي‌نويسد، خواندم ، كاملا احساس كردم كه دارم يك داستان عربي، سوري و حتي دمشقي را مي خوانم. - اگر چه جالب است كه اين كتاب تاكنون به زبان عربي ترجمه نشده است- شما به هر زبان كه بنويسيد به هر حال آدم ها و فضا و موضوع شما ايران و ايراني است.

به اين مي گويند يك پرسش بنيادين. ببينيد، من قبلاْ نظر خودم را در باره ي زبان گفتم. حالا، اضافه مي كنم كه براي آنكه آدم بتواند دونفري رمانش را بنويسد يك شرايطي بايد فراهم باشد: اول از همه آدم بايد قلم داشته باشد. اين يك موهبت است. همه مي توانند بنويسند، اما هر كسي نمي تواند نويسنده بشود. نويسنده كسي است كه قلم داشته باشد. يعني يك چيزي مثل الكتريسيته همينطور لاي سطرهايش بدود و خواننده را سحر كند، حتا اگر چيزي كه مي نويسد چيز چندان مهمي نباشد. اگر اين شرط مهيا بود آنوقت تازه نويسنده بايد بنشيند به خواندن و نوشتن و كلنجار رفتن با زبان؛ آنقدر مرارت بكشد تا اين زبان جهان پر رمز و راز خودش را بر او آشكار كند. خود اين يعني ده پانزده سال كار! تازه به شرط آنكه زباني كه با آن مي نويسد زبان مادريش باشد. من وقتي پايم به پاريس رسيد 38 ساله بودم، يعني همه ي آن مرارتي را كه بايد مي كشيدم كشيده بودم (يا گمان مي كنم كشيده بودم). حالا اگر شروع مي كردم به نوشتن به زبان فرانسه اين فقط يك معنا مي توانست داشته باشد: دور ريختن آن ثروت (زبان مادري)، و نوشتن يكنفره. حتا بدتر از آن! چون وقتي شما با جهان پر رمز و راز يك زبان آشنا نيستيد نه تنها محروميد از همكاري يك نويسنده اي كه پا به پايتان مي آيد بلكه اين زبان تازه(در اينجا فرانسه) خودش مي شود غل و زنجيري به دست و پايتان. من بارها درستي اين جمله ي ويتگنشتاين را با تمام گوشت و پوستم لمس كرده ام كه «مرزهاي زبان من همان مرزهاي جهان من است». من 53 سال است فارسي زبانم ولي فقط 16 سال است كه زبان فرانسه را مي شناسم. بايد ديوانه باشم كه مرزهاي جهان خودم را ناگهان تا اين حد تقليل بدهم.

اين گفتگو در سايت سخن

نظرات دیگران (4 نظر)

منيرو رواني پور

سه شنبه بيست و سوم اسفند ماه 1384 ساعت 13:33

عباس معروفي 2

يکشنبه چهاردهم اسفند ماه 1384 ساعت 10:47

وقتي وارد آلمان شدم دو پيشنهاد داشتم. يکي اين که تحت حمايت پن (PEN) سوئيس مادام‌العمر در شهر برن در خانه‌اي بزرگ به زندگي ادامه دهم، و ديگري شش ماه مهمانی در خانه‌ي هاينريش بل. البته دومي را پذيرفتم و پس از آن، مدت يک سال هم به عنوان مدير خانه‌ي هاينريش بل آن جا کار کردم. مسئوليتم اين بود که براي مهمانان هنرمند کوبايي، روسي، نيجريه‌اي، الجزايري، چيني و ايراني نمايشگاه نقاشي ترتيب بدهم، به پزشک برسانم‌شان، ببرم‌شان اداره‌ي اقامت و گاهي مثلاً نيمه شب از اداره پليس ايستگاه قطار به خانه برسانم‌شان و همين کارها. از فرودين ۱۳۷۸ که کارم در آن جا خاتمه يافته، فقط يک ارتباط دوستي با خانه‌ي هاينريش بل برايم مانده است. نه حمايتي در ميان است و نه سعادتي براي همکاري بيش‌تر. درضمن حکايت خانه هاينريش بل و بنياد هاينريش بل فرق دارد.

بعدش هم کاري در آلمان شرقي پيدا کردم که پيرم کرد و دمارم را درآورد؛ مديريت شبانه‌ي يک هتل بزرگ در کنار درياچه‌ي واندليتز. دو سال و اندي مجبور به اين کار بودم که تقريباً در اين مدت هيچ چيزي ننوشتم، چون شب تا صبح اسير بودم، و فقط شب‌ها مي‌توانم بنويسم. در اين مدت روزها يا خواب بودم و يا خواب بودم. تا چشم باز مي‌کردم هشت شب بود و من مي‌بايست راه مي‌افتادم. يک ساعت راه بود و يک ساعت نفرين و يک ساعت در تنهايي به اين فکر ‌کردن که چقدر مرگ را دوست دارم. هر شب براي من آخرين شب زندگي‌ام بود.

الآن که خانه هنر و ادبيات هدايت را در برلين راه انداخته‌ام باز هم خودم هستم و خودم. کتابفروشي بزرگي‌ست که پنج کلاس هنري، ادبي، فرهنگي در آن برقرار است. واقعا يک آکادمی هنري‌ست که به هيچ شخص و جايي ارتباط ندارد. مال خودم است. روزي يازده ساعت در آن کار مي‌کنم، اهميتی هم نمی‌دهم حتا اگر فکر کنند که مثلا سازمان سيا دارد کمکش مي‌کند. هم‌چنان که بازجويم در دادستانی انقلاب مدام مي‌پرسيد: «گردون را با کمک کجا اداره مي‌کني؟»

آن‌قدر خسته‌ام که اگر اين‌جا را ازم بگيرند، براي هميشه مي‌روم تو زيرزمين يک کليسا. جايي که هم از آينه محروم باشم و هم از... چه بگويم؟

:: هنرمندان بسياري بوده‌اند كه تحت شرايط خاص سياسي و فرهنگي ناگزير به اقامت در بيرون كشور شده‌اند. شما اما از معدود كساني هستيد كه علي‌رغم زندگي در بيرون، هم‌چنان و حتا بيش‌تر از گذشته در عرصه‌ي فعاليت خود موثر هستيد. زندگی در خارج از کشور، جدايی از محيط بومی و برخورد نزديک با تفکرات مدرن چه تغييراتی در ديدگاه و جهان داستانی شما داده است؟

راستش من نتوانستم مهمان خوبی برای گروه‌های سياسی خارج کشور باشم. با دنبک هيچ کدام‌شان رقصم نمی‌آمد. احساس می‌کردم يک‌جورهايی خارج می‌زنند. مدت‌ها حتا منزوی بودم و ستون‌های اخبار ويژه و ستون های مشابه، و سنگ پرانی‌هاشان هر به ايامی به‌راه بود. هم جاسوس ايران خوانده می‌شدم، هم جاسوس آلمان، و هم آمريکا. جوری که فهميدم زندگی در تبعيد دشوارتر از زندانی کشيدن است. هم‌وطنان من اين‌جا معمولا آن‌قدر نويسنده را می‌زنند تا فرو بريزد و وقتی به سطح خودشان رسيد، باهاش مهربان می شوند. به همين خاطر با من نامهربان بودند.

تقريباً با زندگي و کار نويسندگان تبعيدي جهان آشنا هستم. من واقعاً الگويي برای کار و يا نوشتن ندارم. هميشه به دلم نگاه کرده‌ام و راه رفته‌ام. با سبک و فرم خودم نوشته‌ام. از ايرانيان ديگر هم اطلاعات چندانی ندارم، برام مهم نيست که مثلاً فلاني چه‌کار مي‌کند. رابطه‌ي نزديکي با برخی از نويسنده‌ها و روشنفکران دارم که برای من کافی‌ست.. براي من مرزي وجود ندارد. هنرمند هنرمند است، و ميزان همان لحظه‌هايي‌ست که آدم مثل اکسيژن به ريه می کشد. آن‌چه مرا با زندگی پيوند می دهد، در حال حاضر کارهای ادبی و فرهنگی‌ست که امروز يا فردايی به ايران سرريزش کنم. ما اين‌جا هر درختی می‌کاريم ريشه‌اش را در آب می‌گذاريم تا روزی در خاک ميهن بکاريم‌شان. بنابراين دشوارتر زندگی می‌کنيم. يک نويسنده اگر در کشورش صد باشد، در تبعيد يک و يا دو است.

اين سال‌ها بيش‌تر بر معماری رمان کار کرده‌ام. می‌خواهم ببينم چقدر می‌توان ساختار و معماری را دگرگون کرد، آن هم در ابعاد اين‌جا. در رمان‌هاي تازه‌ام به فرم‌هاي تازه‌تری دست پيدا کرده‌ام که يکي‌اش را خوانده‌ايد و ديگري را به زودي خواهيد خواند. در فريدون سه پسر داشت ابتدا رمان را نوشتم و بعد با يک روکش سياسي پوشاندمش. اطمينان دارم که با گذشت زمان پرده‌برداري خواهد شد.

در رمان تماماً مخصوص به تم‌ها پرداخته‌ام. چهل و هشت فصل است، با چهل و هشت تم، همه به هم زنجير شده، همه منتظر همديگر، و همه تقريبا ناتمام، چرا که انسان موجودي‌ست ناتمام. شخصيت اول رمان يا راوي، «عباس ايراني» روزنامه‌نگار است. فيزيک خوانده، مدتي در موزائيک‌سازي کار مي‌کرده، و بعد مدير شبانه‌ي يک هتل مي‌شود. سفري به قطب شمال دارد، با دوست آلماني‌اش، دو سورتمه، و بيست و دو سگ. از نيمه‌ي رمان فضا تقريباً در لابه‌لاي ابرها مي‌گذرد. در فضايي کاملاً رويا گونه، يا سوررآليستي. عباس آدمي‌ست معمولي. کودکي‌اش در تنهايي وحشتاک گذشته، مادرش همه‌ي عمر در خياطي زنانه کار کرده، و پدرش کارگر آسفالت‌سازي بوده و معلوم نيست چه جوري در جاده‌ها سر به نيست شده است. عباس دو بار در عمرش سفر کرده، يک بار فرار به پاکستان، و پس از مدتي پرواز به آلمان، و سفر دومش سفري‌ست به قطب شمال. هر دو سفر، سفرهايي هستند تماماً مخصوص. عباس همه ی عمرش عاشق بوده، اما هرگز زندگی نکرده، و خيال کرده که دارد زندگی می کند. «عباس ايرانی» شخصيتي‌ست تماماً مخصوص، شايد همان است که بر پيشاني رمان نوشته‌ام: «و آن مرغي‌ست که کنار شط از تشنگي هلاک مي‌شود، از بيم آن که اگر بنوشد آب شط تمام شود.»

:: بهتر است وارد مباحث ادبي شويم. در اين سال‌ها که شما اين امكان را داشته‌ايد كه از نزديک با فرم‌های مدرن ادبی آشنا شويد، فکر می کنيد زبان فارسی با آن ساختار سنتی خود تا چه حد توانايی دريافت فرم‌های ادبي مدرن در دنيا را دارد؟

زبان فارسي را من غني‌تر از زبان آلماني مي‌دانم. آلماني زباني‌ست محکم و قوی، ولي فارسي بسيار غني‌ست. جاي بازي‌ها دارد که مثلاً بسياري از زبان‌هاي ديگر ندارد. برخی از منتقدان ما يک صد سال تنهايی خوانده‌اند و با همان متر از رئاليسم جادويي آمريکای لاتين سخن می‌گويند، و با همان متر اندام رمان معاصر را اندازه می‌زنند. ديگر آيا از تذکره‌الاوليا جادويي‌تر مي‌خواهيد؟ يا از هفت پيکر، يا چه مي‌دانم، پر است. فقط اگر عمری باقی باشد دلم می خواهد محض نمونه يک بار رماني در اين فرم بنويسم که جادويي‌تر از رئاليسم جادويي باشد، و رئاليستي‌تر از رئاليسم اجتماعي. دلم می خواهد اين ناباوری قبيله‌ای در کشورم فرو بريزد که آدم‌ها به کار و تلاش ايمان پيدا کنند.

الآن به ترتيب سه رمان را بايد از روي ميزم جمع کنم. تماماً مخصوص، طبل بزرگ زير پاي چپ (که اولين رمانم است و در سال ۶۲ نوشتم و به دلائلي هرگز چاپ نشد.) و نام تمام مردگان يحياست که کپي آن را عده‌اي دارند و خوانده‌اند. فقط دلم مي‌خواهد آن را يك بار ديگر بازنويسي کنم.
اما رمان جادويي من در زمان قاجاريه مي‌گذرد. نمي‌دانم نامش چيست، فقط مي‌خواهم به نسل بعدي بگويم روي ميز امروز بنشينند و لقمه لقمه از سفره‌ی گذشته بردارند و بر ميز امروز بگذارند، در حالي که رو به پنجره‌ي آينده دارند.
رماني ديگر در سرم دور برداشته که نمي‌توانم ازش چشم بپوشم. موضوع و شخصيت و ماجراها در دست‌هام است اما در انتظار همديگر مي‌سوزيم و کاري هم نمي‌توانيم بکنيم، وقت کم می‌آوريم. حکايت من حکايت بازرگان سعدي است، همان که در جزيره‌ي کيش مرا به حجره خويش...

زبان مادری ما فارسی است و چيزی کم ندارد تا نتوانيم آثار جاودانه خلق کنيم. مسئله فقط در حوزه‌ی خودمان آسيب‌پذير شده است.

:: بخش غالب ادبيات ما با مشكل جهان‌شمول‌نبودن روبه‌روست. شما ريشه‌ي اين بيماري مزمن را در چه مي‌دانيد؟ آيا خود شما به معيارهايي براي رها شدن از اين مشكل دست پيدا كرده‌ايد؟

ما ياد گرفته‌ايم هميشه گناه را به گردن ديگران بيندازيم. با تبر همه‌ي سرها را قطع مي‌کنيم و آن را به دوش بت اعظم مي‌اندازيم تا بگوييم که او جنايت‌کار اصلي است.

در اين‌جا فهميدم که بخش اعظم جامعه‌ي من، جامعه‌اي‌ست حسود، بخيل، چشم‌تنگ، شفاهی و بي‌معرفت. بسياري از دوستان و همکارانم در نبود من، در تخريب شخصيتم تلاش‌ها کرده‌اند و هفت سالي وقت داشته‌اند که هر دو روي سکه‌شان را رو کنند، اما راستش را بخواهيد ديگر جز لبخند چيزي براي گفتن ندارم. آن که صفحه‌ي نشريه‌اش را از جواني دريغ مي‌کند، براي تخريب من دو سه نمره کوچک است. اگر روزي به ايران برگردم فقط به خاطر اين جوان‌ها ممکن است گردون را راه بيندازم، و نه براي مطرح کردن اديبان بزرگ‌مان!

ادبيات ايران جهاني نشده، چون قبيله‌ای بوده، چون جهاني فکر نکرده ‌است. اگر يکي از مشخصه‌هاي جهان، بزرگي باشد، پس جهاني فکر کردن هم بزرگي مي‌خواهد. مگر مي‌شود تو قبيله‌اي فکر کني و جهاني بشوي؟ مگر مي‌شود تو به خودت فکر کني و صدات به خيابان بغل دستي‌ات برسد؟ ما اگر روزي راه بيفتيم و ادبيات‌‌مان را به افغانستان، عراق، ترکيه، آذربايجان، تاجيکستان و پاکستان ببريم، می‌توانيم روز ديگر به فتح قاره‌اي بينديشيم. اما راستش ما هنوز در منطقه قابل شناسايي نيستيم. علاوه بر آن نمی‌دانم چرا ايرانی‌ها اين همه مرعوب غرب‌اند! در تمام زمينه‌ها عرض می‌کنم.

راه ديگرش اين است که در تمام کشورها يک حزب توده راه بيندازيم و از کا گ ب حکومت‌مان بخواهيم که ما را به شهرت برساند. مطمئن باشيد که شولوخوف و ماکسيم گورکي‌مان برنده‌ي نوبل هم خواهند شد. واقعاً که مسخره است. شوخي‌ست. شايد زندگي همه‌اش يک شوخي‌ست. يک حزب قراضه‌ي سياسي مثل حزب توده که تا بن دندان وابسته به وزارت اطلاعات شوروي‌ست، پنجاه سال براي ادبيات مملکت تو تصميم بگيرد و آشغال به خوردت بدهد، حالي که تو هنوز اوليسس را نخوانده‌اي، و تنسي ويليامز را به درستي نمي‌شناسي.

بايد به اين جمله‌ي ايزاک مک ماينر ايمان آورد: «حکومتي که در پستوهاي وزارت اطلاعات اداره شود اپوزيسيون ناباب مي‌پرورد.» ايزاک مک ماينر کيست؟ چرا ذهينت من بر زبان او جاري مي‌شود؟ چرا مرز بين من و او برداشته نمي‌شود؟ چه بايد کرد؟ دوازده سال پيش نوشتم که من منتظر يک جوان بيست و پنج ساله هستم که بيايد و ما را از اين واماندگي نجات دهد. باور کنيد به اين مسئله مثل خدا اعتقاد دارم. دنبال پنجه‌ي عقاب مي‌گردم که بيايد و ما را از زمين بکند. بي‌شک او جواني بيست و چند ساله خواهد بود.

مسئله مهم ديگري که راه ما را به جهان بسته، کپي‌رايت است. ما بايد به کپي‌رايت گردن نهيم. دلم نمي‌خواهد ما را راهزن فرهنگي بنامند. چرا يک آمريکايي يا انگليسي ما را راهزن فرهنگي مي‌داند؟ چون بدون اجازه و حق کپي‌رايت، کتاب‌هايشان را در ايران ترجمه و منتشر مي‌کنيم؟ مگر حق‌التاليف چقدر است؟ اگر هر هزار تومان يک يورو باشد ناشران بابت هر کتابي بايد مثلا دويست دلار به نويسنده بپردازند، و چون همين دويست دلار را نمي‌پردازند کليه ناشران ايراني دزد و راهزن خطاب مي‌شوند. اگر غرور انساني اجازه دهد مي‌توانند ادامه دهند، وگرنه، باور کنيد نويسندگان و ناشران حرفه‌ای دنيا حاضرند معادل اين پول را بپردازند تا کسي احترام‌شان را نشکند. نه مارکز نيازمند دويست دلار است و نه ايزابل آلنده. مائيم که نيازمند انتخاب‌ايم. مي‌توانيم سرافراز و لبخندزنان جلو ميوه‌فروشي بايستيم و انتخاب کنيم. يا نه، همين که سر ميوه‌فروش گرم شد از همان جلو يکي دو تا کش برويم و موقع خوردن بفهميم که يکي‌اش کرموست.
همه چيزمان با هم به قامت‌مان راست مي‌آيد. باور کنيد چون راهزن فرهنگي هستيم اصلاً ما را نمي‌بينند. به‌شان حق بدهيم که ما را نبينند و حال‌مان را نپرسند. تا زماني که به قاعده‌ي بازي توجه کنيم، احترام بگذاريم و احترام ببينيم. از آن پس به سراغ‌مان خواهند آمد، ما را خواهند خريد، و در بازار نشر جهاني، ما نيز رنگي خواهيم بود.

حالا با اين مقدمه‌چيني‌ها به سئوال شما چنين پاسخ مي‌دهم: به دليل نگشتن آب، آب مي‌گندد. اگر جاري باشيم جهان‌شمول خواهيم شد. نه مشکل سوژه داريم، نه مشکل تکنيک. فقط راکد شده‌ايم. نبايد به انتظار دولت و حکومت بنشينيم. اين مسئله را نويسندگان، ناشران و مترجمان حل خواهند کرد. هر مترجمي که بدون اجازه‌ي مولفش اثري را به انتشار مي‌سپارد يک راهزن فرهنگي‌ست نه يک روشنفکر. هرچند که يک ليسانس داشته باشد.

:: امروزه با انتشار آثار نويسندگان مهاجر در ايران مرزبندي كاذب ميان نويسندگان خارج و داخل در حال فروپاشی‌ست. خيلي مايل هستيم ديدگاه‌تان را دراين‌باره بدانيم و نيز ارزيابي شما را درباره‌ي جايگاه فعلي ادبيات داستاني ايران.

وقتي شما ادبيات روسيه و فرانسه و آفريقا و آمريکا و فلسطين را به آسودگي، سال‌ها خوانده‌ايد و هنوز مي‌خوانيد، چطور نمي‌بايستي توليد ادبي نيمه‌ي ديگر پيکر خود را بخوانيد؟ اين يک مسئله‌ي سياسي بوده و سياست همه چيز را نمی‌تواند تخريب کند. اين سياست گاهي با مرگ نويسنده‌ای تغيير يافته ، مثل ساعدي، گاهي با عبور از يک دوره‌ي فطرت، مثل هدايت. هرچه هست بيماري‌ست. رابطه‌ی «سمفوني مردگان» با جامعه‌اش هشت سال قطع بوده، و من هرگز نفهميدم چرا!

با اين حال جاي تبريک دارد که ما داريم به آساني همديگر را مي‌خوانيم و باز هم انسان‌هاي صبور و نجيبي هستيم که جيغ نمی‌کشيم. حالا به سادگي مي‌توانيم اثري را در اينترنت بگذاريم و از نظر ميليون‌ها خواننده بگذرانيم. در ماه گذشته سايت شخصي من دوازده هزار بازديدکننده داشته‌ که چهل درصدش از ايران بوده است. رمان فريدون سه پسر داشت با بيش از سيصد مورد اصلاحی پس از مردود شدن حالا روي سايت قابل دسترسي است. مجاناً هر کسي مي‌تواند چاپ کند يا بخواند. فقط حق‌التاليف نويسنده به باد رفته است.

به تخم هر پرنده‌اي نگاه کني هزار اعجاب مي‌بيني. چه اهميت دارد؟ من با واژه بازي مي‌کنم و از لايه‌اي به لايه‌اي ديگر مي‌روم. بنابراين حق‌التاليفم را مثل جواني‌ام به جوانان وطن هديه مي‌کنم، نامم را هديه مي‌کنم، جانم را. چه مي‌دانم. من که چيزي ندارم. آدمي هستم عاشق آزادي، ادبيات، ايران، زندگي، جوانان و عشق.

ادبيات داستاني معاصر ايران پر از حرف و فرم و صداست. و راستي که ادبيات ايران از پس آن همه شفاهيات و شعر و نقاب و دروغ و شايعه تازه دارد مکتوب مي‌شود، دارد به متن وارد مي‌شود، آدم کيف مي‌کند. مي‌بايستي که پس از هزار سال نقاب شعر را پس مي‌زديم و وارد متن مي‌شديم، مي‌بايستي جامعه از شفاهي بودن و شايعه‌پراکنی نجات مي يافت، از دست آنان که مي‌خواستند مولانا، حافظ، شاملو، فروغ، نظامي و بسياري ديگر باشند، و هيچ نشدند. پس درود مي‌فرستم به انسان مکتوب. و دارم به دست‌هاي ابوالفضل بيهقي نگاه مي‌کنم و «من» او در دنياي مدرن امروز.

:: دلبستگي شديد و مشهور شما به هدايت از كجا ناشي مي‌شود؟ اعتقاد به جايگاه برتر هدايت در ادبيات ايران به مرور زمان هاله‌اي از تقدس پيدا كرده است و شايد شما توضيحي در باب دلبستگي‌تان داشته باشيد كه فارغ از شيدايي محض باشد؟

زماني که پيکر فرهاد را نوشتم، چهره‌ي هدايت را برابر «زن اثيري» گذاشتم تا تقدسش فرو بريزد. بالاخره زن اثيري بايد به حرف در می آمد. هدايت، بوف کور، و؟ آيا هدايت جز بوف کور کيست؟ آيا داستان قابل‌توجهي دارد؟ آيا کليه داستان‌هاي کوتاه او در برابر يک داستان کوتاه صادق چوبک نمره قبولي مي‌آورد؟ بنابر اين هدايت است و بوف کور و ذهني از پيش آماده براي نوشتن آن. کسي مي‌گفت فلان پيامبر خربزه را دوست مي‌داشت. اما نمي‌دانيم که قاچ‌هاي خربزه را با دو انگشت مي‌خورد يا سه انگشت. در اين مسئله مانده‌ايم. شناسنامه‌ي کتاب داروخانه معنوی را نگاه کنيد. چاپ بيست و پنجم، و با تيراژ سی‌هزار نسخه.

حکايت هدايت‌شناسان هم از اين قرار است. ما ملت فقاهت‌ايم. اين که مگس طلايي يعني چه و قصاب چه معنايي دارد، هر هدايت‌شناسي حرفي زده است. اما اگر خودش زنده بود با همان سمبول‌ها پدرش را درمي‌آوردند و پوستش را غلفتي مي‌کندند. حکايت مرده‌اي‌ست و مشتي روضه‌خوان سرقبرها، اگر حرفي هست همان است که م. ف. فرازنه و اسماعيل جمشيدی و يکي دو نفر ديگر گفته‌اند تا بقيه ول کنند و بروند دنبال کارشان. بوف کور شده نان‌دانی يک عده، چون فعلا هدايت مد شده، و خيلی ها فکر می کنند اگر از هدايت بنويسند، مهم می شوند.

چرا هيچکس از ابراهيم گلستان حرف نمي‌زند؟ مي‌دانيد که او يکي از دوران‌سازان مهم ادبيات داستاني ماست؟ شايد کسی به اندازه‌ي ابراهيم گلستان دوران‌ساز نبوده‌است. فروغ حاصل دوران اوست، فروغ. باور کنيد هيچ شاعري به اندازه‌ي فروغ در قرن اخير اهميت نداشته است. و صد سال بعد همه خواهند دانست که فروغ شاعري‌ست که نقاب شعر را برداشته و وارد متن شده‌است.

در رمان پيکر فرهاد می‌خواستم فروغ را به مصاف هدايت ببرم تا يکي‌شان به حرف بيايد. رماني که يکي آن را مي‌بافت و ديگري باز مي‌کرد، يک ضد رمان به تمام معنا. در رمان تازه‌ام، تماماً مخصوص مواظب بوده‌ام که ضدرمان ننويسم، هرچند که هر فصل و هر موضوعي ناتمام مي‌ماند، در پيکر فرهاد اما هيچ فصلي ناتمام نيست، بلکه همه چيز شکل مي‌گيرد تا فرو بريزد، زني عاشق از عشق مي‌گويد تا متولد شود و با ديدن مردسالاري صدای گريه خود را بشنود. در «تماماً مخصوص» همه چيز ناتمام است. مثل يک کابوس يا رويا، يا يک واقعيت. دقيقاً مثل عمر آدميزاد که هميشه ناتمام است.

:: يکی از نکاتی که در سال بلوا بسيار به چشم می‌آيد نوع و جنس ذهنيت شخصيت زن داستان (نوش‌آفرين) است. مسايل جنسی اگر نگوييم وجه غالب ذهن نوش‌آفرين را اشباع کرده‌اند، لااقل از جايگاه ويژه‌ای در تفکرات او برخوردارند. شما به‌عنوان نويسنده مطمئنا هدف مهمی را از اين نوع شخصيت‌پردازی دنبال می‌کرده‌ايد، اين طور نيست؟

زني بيست و دو ساله، فارغ از مسايل جنسي، به عنوان راوی يک رمان عاشقانه، پس از کشته شدن حتا اگر از مرگ کلامي نگويد از زندگي حرف‌ها خواهد زد. انسان وقتي پاي مرگ مي‌رود، به زندگي فکر مي‌کند. به اين موضوع بارها به ويژه در سال بلوا پرداخته‌ام، اما در سفرم به قطب شمال آن را به تمامي درک کردم. رفتم پاي مرگ و هنوز هم در شگفتم که چه جوري زنده ماندم. با منطق رياضي جور در نمي‌آيد، و به همين خاطر، خاطره‌اي از واقعيت را در تماماً مخصوص آورده‌ام که هرگز نتوانسته‌ام بگويم چه برمن گذشت.

مسايل جنسی برای نوش‌آفرين مسايل ثانوی‌ست. او عاشق است، و زمانی با خود -لااقل با خود- به اعتراف می‌نشيند که زندگی از دستش گريخته است. و چقدر نوشا در جهان وجود دارد که پيش از کشته شدن يا مردن، با زندگی تدريجی به کام مرگ می‌روند. زندگی تدريجی از مرگ تدريجی غم انگيزتر است. آن هم در جامعه‌ای که «جنسيت» حرف نخست را شليک می‌کند، منتها با صدا خفه کن؛ پوپ، و تمام.

سال بلوا رمان زندگی و عشق و «وحدت وجود» است. رمان بلاگردانی‌ست. رمان نگاه زرتشتی به آتش و آب و اسب و هر چيز ديگر. زرتشت آب‌پرست بود، آتش‌پرست، گل‌پرست، و اين نگاهی‌ست عاشقانه به زندگی. تو اگر کوزه‌گری تنها را بپرستی، با خدا عشق ورزيده‌ای. از نگاه آن رمان بقيه يعنی کشک. رضا شاه رفته و شاه ديگری آمده است. در شهری که هرچه به تعداد پليسش افزوده می‌شود، آمار تجاوز و جنايت و مرگ بالا می‌رود، عشق جذام است، تن‌فروشی رونق يافته، دلالی رشد می‌کند، دلال ها و ميدانی‌ها و لات‌ها قدرت را در دست دارند، و آدميت از سکه می‌افتد. از اين لحظه است که غارت آسان می‌شود و آغاز می‌شود. نوشا غارت شده، فقط دارد به خودش اعتراف می‌کند که چگونه. غم‌انگيزترين تن‌فروشی‌ها، تن‌فروشی به تقدير است.

آل‌احمد می گفت: اگر مردم تن‌شان را بفروشند، روح‌شان را که نمی‌فروشند! زمانی اين حرف را قبول داشتم، ولی حالا ردش می کنم. تا روحت را نفروخته باشی، امکان ندارد به تنت دست پيدا کنند. سه سال پيش در انگلستان بحثی در دادگاهی بالا گرفته بود که سر انجام اين نظريه را ثابت می کرد؛ وکيل مدافع متهم به تجاوز ثابت کرد که تجاوز به زنی که شلوار جين به تن دارد غير ممکن است مگر آن که خودش همکاری کرده باشد. قاضی دادگاه پذيرفت و حکم را صادر کرد و اين حکم، قانون شد.
نوشا تن فروشی نکرده، اما از روحش «بی خيال» شده، جنسيت و تن و عمرش را يک‌جا به باد داده است. و من اعتراض کرده‌ام. همين.

:: وحشت، اضطراب و گريز از خود و جامعه در آثار شما (خصوصا سمفونی مردگان و مجموعه عطر ياس) نقش چشم‌گيری دارند. شما در غالب آثارتان در سال‌های پايانی دهه‌ي شصت و اوايل دهه‌ي هفتاد، زندگی مردمی سرخورده و تنها را روايت می‌کنيد. می‌خواهيم بدانيم اين ياس و سرخورگی ناشی از باورهای نويسنده است و يا تاثير محيط بر او؟ درباره‌ي زمينه‌هاي انديشگي چنين رويكردي برايمان بگوييد.

هر رمان‌نويسي طبيعتاً با پنج نوع زمان درگير است؛ زمان دراماتيک، زمان داستاني، زمان فيزيکي، زمان رواني، و مهم‌ترينش، زمان تپش. وقتي پيکاسو «گرنيکا» را مي‌کشيد و سپس مي‌گريخت، با زمان تپش خود درگير بود. او نه شب قبل مي‌توانست چنان اثري خلق کند، و نه شب بعد. مطمئن باشيد که در آن شرايط زندگي، پيکاسو در لحظه‌ي تپش و خلق گرنيکا هرگز نمي‌توانست «دوشيزگان آوينيون» را بکشد. من سعي کرده‌ام نشان دهم که خاستگاهم کجا بوده‌است. چنان‌چه بعدها در فريدون سه پسر داشت تيمارستان برجسته مي‌شود، مجيد، شخصيت اصلي رمان سقوط مي‌کند، و برادرکشي انسان‌هاي نخستين که غريزي بود، ناگاه پيرنگ و ساختار پيدا مي‌کند تا شکل ايدئولوژيک بگيرد. برادر کمونيست تنها آرزويش اين است که برادر مسلمانش را به تير چراغ برق خيابان پهلوي آويزان کند، و برادر بازجو همه‌ي سياستش را به کار مي‌گيرد تا برادر کمونيستش را به جهنم بفرستد. همه‌شان شبيه هم‌اند.

اما با همه‌ي اين شقاوت‌ها، من نااميد نيستم. همه‌اش فکر مي‌کنم که بايد کار کنيم و مملکت‌مان را با دست‌هامان بسازيم، نه با بولدوزر. کشور من بايد از تعداد تعطيلات سالانه‌اش بکاهد. هيچ کشوری در دنيا به اندازه‌ی ايران روزهای تعطيل ندارد. چرا فکر می‌کنيم که در روز عزای فلان شخصيت بزرگ اگر کار کنيم می‌رويم توی جهنم؟ چرا شبانه‌روز بيست و پنج ساعت نيست؟ چرا در اين زندگی نکبتی تک‌نوبتی همه‌اش خوابيم؟

:: درباره‌ي پيكر فرهاد سخن بگوييم. شما در کتاب عنوان کرده‌ايد که پيکر فرهاد را تحت اثر جنونی که آهسته روح‌تان را می‌جويده خلق کرده‌ايد، درحالي‌که هدايت به گفته‌ي خود، بوف کور را به صورت کاملا حساب شده و از پيش تعيين شده خلق كرده است. اين تغيير رويه ميان اين دو اثر که به موازات هم قرار دارند تقابل ايجاد نمی‌کند؟

رمان پيکر فرهاد در جنون يک روزه‌اي سرتاسر جغرافياي ذهنم را اشغال کرد که چهارده ماه زير سلطه‌اش بودم. اما من هرگز براي هيچ رماني طرح مشخص و از پيش تعيين شده نداشته‌ام. رمان براي من کشف يک غار است. ابتدا بايد بروم توي غار، آرام آرام چشم‌هام عادت کند تا آدم‌هايي که به ديواره‌ها سنگ شده‌اند به حرکت درآيند و خودشان را روايت کنند و داستان پيش برود. ته رمان را هم معمولاً نمي‌دانم، بايد خودش پيش برود. رفتن به غار «بوف کور» البته ساده‌تر بود، بسياري جاها را از قبل مي‌شناختم. به همين خاطر «پيکر فرهاد» تکنيکي‌تر از بقيه رمان‌هايم شد. راوي مي‌توانست از روياي مخاطبش به ديدار معشوق برود، و به نوعي مي‌خواستم ستيزم را با آن‌ها که مي‌گويند هشت نوع زاويه ديد وجود دارد، آشکارتر کنم.

در «سمفوني مردگان» زاويه‌ديد (دوربين) دو ذهني يا مرکب وجود داشت، اما در «پيکر فرهاد» دوربين چهارذهني شد؛ «راوي»، «شما»، «او» که به روياي مخاطب مي‌آيد، و «مخاطب». مي‌خواستم ببينم چگونه مي‌توان با آن دستورالعمل‌هاي کهنه پاسخگوي ذهن انسان پيچيده‌ي امروز بود؟ من هدفم شکستن يخ حوض بود. و مي‌خواستم بگويم اگر هدايت انحطاط جامعه و انسان را ثبت کرده تا فيلسوفان و جامعه‌شناسان بروند دلايلش را و چرايی اش را بيابند، اما من زن خموش بوف کور را به زمان حال آوردم تا او خودش را در زمانه‌ي من نيز روايت کند. اين زن نمي‌توانست از جاي خالي سلوچ يا شازده احتجاب و يا هر رمان ديگري جز بوف کور آمده باشد. خودش بايد به حرف مي‌آمد تا بگويد که از کجا آمده ‌است.

:: اين‌که زن روی جلد قلمدان به حرف می‌آيد از جنبه‌ي اثيری اين شخصيت می‌کاهد و به نظر می‌رسد که کتاب شما – که با حضورش ديگر نمی‌توان بوف را بدون توجه به آن خواند – تا حدی از رمزگونگی دلچسب و هولناک بوف کور کاسته است. آيا در اين مساله عمد داشته‌ايد؟ چرا؟

اگر جامعه‌اي بخواهد رمز يک رمان را به عنوان رمز با خود بکشد، و نخواهد که آن رمز را بگشايد، مسلماً من بي‌تاب مي‌شوم، و با آن رمز آن‌قدر ور مي‌روم تا بازش کنم. راز تا زماني که در سينه باشد راز است، وقتي به ديگري گفتي ديگر راز نيست. در غير اين صورت حتماً هدايت بابت هر رمزي يک راز با خود دارد که به کسي نگفته است. پس بنابراين آن‌چه هدايت‌شناسان نوشته‌اند، بايد بريزند توي کوزه و درش را بگذراند! کدام رمز؟ کتاب فرزانه را بخوانيد، اين موجود نازنين، اين هدايت بزرگ بلد نبوده يک نيمرو براي خودش درست کند. علاوه بر آن در زمان خودش، بزرگان ادب و فضل نامش را به زبان نمي‌آورده‌اند. هر وقت راجع به او صحبتي بوده به لفظ «پسره» قناعت مي‌کرده‌اند. به راستي که مرگ، به ويژه خودکشي در غربت، هزاران رمز با خود مي‌سازد.

هر چند که من سنت‌شکني و تقدس شکني و بت‌شکني را ارج مي‌نهم، امٌا در برابر بوف کور کلاه از سر بر مي‌دارم و به آقاي صادق هدايت سلام مي‌کنم. او در زمانه‌اي کوتاه يکي بود، يکي نبود را به بوف کور ارتقا داده است، هرچند که بلد نبوده باشد يک نيمرو براي خودش درست کند.

:: رمان پيکر فرهاد در پايان به نوعی سرهم بندی حوادث دچار شده و خواننده با انبوهی از سوالات در مورد زن طرح روی جلد قلمدان که شايد يکی از محوری‌ترين شخصيت‌های زن ادبيات داستانی معاصر باشد، رها می‌شود و ابهامات فراوانی در مورد او باقی می‌ماند. حال آن‌که در بوف کور علی‌رغم سکوت اين شخصيت، ابهام پيچيده‌ای در داستان وجود ندارد. درباره‌ي اين موضوع توضيح بدهيد.

بوف کور از خموشی انسان تمام شده در جامعه‌اي منحط سخن مي‌گويد. پيکر فرهاد از حضور و صدای انسان در همان جامعه. براي همين هدايت ناچار است او را قطعه قطعه ‌کند و در چمدان بگذارد و در شهر ری دفن کند تا به طور اتفاقی تصويرش را بر گلدانی راغه بيابد. پيکر فرهاد در ساختار به اتفاقات ناگهانی و تقديرهای چاق شده اعتقاد ندارد. تقدير بايد رآليستی باشد، نه بر اساس توجيهات کار رج کن‌ها. بنابراين هنوز به همان زن اثيري اميدوار است. او را به سخن مي‌آورد که ديگران ببينند چرا اين‌جوري شد. تفاوت ديگاه هدايت و من در همين است. او جامعه را منحط مي‌داند. زن اثيري‌اش را در شهر ري به خاک مي‌سپارد، گلدان راغه‌اي مي‌يابد و با تصوير و تصورش ادامه مي‌دهد. حال آن که زن اثيري پيکر فرهاد از تصوير بيرون مي‌آيد تا زندگي کند. او مي‌تواند فرشته‌اي باشد که از آسمان آمده و عاشق شده، عاشق صادقِِ صادق هدايت شده و مي‌خواهد زندگي کند، امٌا نمي‌گذارند. جامعه، حالا خشن هم شده، جنسي و انتقامجو هم شده، و کار اين زن دشوار مي‌شود هنگامي که بايد دست‌هايش را ضربدري جلو سينه‌اش بگيرد و گوشه‌اي کز کند.

از اين گذشته، چرا زن اثيري بايستي خاموش مي‌ماند، مگر رجاله‌ها و لکاته‌ها کم حرف زده بودند؟ چرا يک زن اثيري لب به سخن نگشايد؟ چرا زن اثيري پيکر فرهاد نگويد: «و اين منم.»؟

:: اساسا چرا فکر کرده‌ايد برای ادای دين به بوف کور زن روی طرح جلد قلمدان بايد به سخن بيايد؟ چرا از زن لکاته به عنوان مثال بهره نبرديد؟

گفتم که لکاته‌ها سخن بسيار گفته‌اند. اما دلم مي‌خواست بگويم که زن اثيري عاشق صادق هدايت بود. به اين امر سخت وفادار بودم. مردي که از روياي مخاطب، در تقابل با زن اثيري قرار مي‌گرفت. پلي شدم بين عاشق و معشوق، و باور کنيد من صداي اين زن را مي‌شنيدم. صداي نفس‌هاش را مي‌شنيدم، صداي ضجه‌هاش را، صداي پارس سگ‌ها را در سکوت شب، و حالا اگر بين همه‌ی صداها از من بپرسند، تون صداش را مي‌شناسم که پس از آن همه ضجه و گريه مي‌گفت: «آيا مي‌توانم سرم را بر شانه‌هاي شما بگذارم تا...»

:: در آثار معروفی رجوع به افسانه فراوان وجود دارد. در سال بلوا ذکر افسانه‌ها فضای دلپذيری را در داستان به‌وجود می‌آورد اما به نظر می‌رسد عادت شما کمی با ساختار پيکر فرهاد که از بوف کور تاثير پذيرفته ناهمخوانی دارد، اين‌طور نيست؟

بي‌مرزي واقعيت، تخيل، رويا و افسانه را از سمفوني آغاز کرده‌ام، و اين فرم را تا تازه‌ترين کارم ادامه داده‌ام. در پيکر فرهاد افسانه‌ها تعدادشان از حد خارج مي‌شود. افسانه‌ی بچه خياط و پادشاه و دختر پادشاه که تصويري‌ست از دوران نوجواني خسرو و شيرين و فرهاد، يا ماهي طلايي و پادشاه کور که از بچه‌هاش مي‌خواست دريا را به توبره بکشند تا او بينا شود، يا... هيچ کدام از رمان‌هام به اندازه‌ي پيکر فرهاد با افسانه بي‌مرز نيست. لطفاً يک بار ديگر براي کشف افسانه‌ها آن را بخوانيد.

علاوه بر افسانه، ده شخصيت واقعي در پيکر فرهاد وجود دارند که مثلاً يکي‌شان مرتضي کيوان است؛ «پدرم روزنامه‌نگار بود، گذاشتندش سينه ديوار...» بقيه را هم مثل افسانه‌ها پيدا خواهيد کرد. مثل خواننده‌ي «روزگار نقش و نگاران»

:: كمي هم درباره‌ي اين‌روزها: با خبر شديم كه فريدون سه پسر داشت را در اينترنت منتشر كرده‌ايد. گويا قرار بود اين كتاب هم در ايران منتشر شود، چرا نشد؟ مميزي‌ها بيش‌تر به چه مواردی مربوط مي‌شد؟

کتاب را ناشرم سال گذشته حروف‌چيني کرد و به ارشاد ارائه داد، اما گويا بيش از سيصد مورد حذفي داشته که اگر بخواهم تن بدهم، همان شير بي‌يال و دم و اشکم خواهد بود. گذاشتمش روي سايت تا همه به راحتي بخوانند. حاضر نيستم حتا يک موردش را حذف کنم. بنابراين به آساني حق‌التاليف من حذف مي‌شود. و مهم نيست. من که روزي يازده ساعت کار مي‌کنم، يک ساعت هم بيشتر کار خواهم کرد، و در اين يک ساعت مقاله‌اي خواهم نوشت براي نشريات آلماني تا آگاهانه حق‌التاليفم جبران شود. ايرانی‌ها رمان را مي‌خوانند و آلمانی‌ها مقاله‌ي جديد را. رمان بعدي را هم اگر دچار مميزي شود مي‌گذارم روي سايت. و باور کنيد با تمام امکانات چنين خواهم کرد که هر کس با هر تکنيکي بتواند باز کند و بخواند.

زماني رسيده است که ما اهل قلم تعيين کننده نيز خواهيم بود. عصر انفورماتيک است و ما روزنامه‌نگاران به احترام واژه، به احترام آزادي، و به احترام انسان، در جمهوری قلم دولت تعيين مي‌کنيم.

:: آيا از بازتاب انتشار اينترنتي آن خبر داريد؟ منظورم شمار خوانندگان آن است.

از وقتی فهميده‌ام که سايتم چقدر بازديد کننده دارد، دچار وسواس در نوشتن شده‌ام. دختر جواني از ايران برايم اي‌ميل فرستاده بود که چرا نوشته‌ايد: «ما جهان را جور ديگري مي‌بينيم. واژه‌هاي ما با واژه‌هاي شما فرق دارد. شما سال ها از ايران دور بوده‌ايد و نسل ما را نمي‌شناسيد، ما حالا خدا را هم رنگ مي‌کنيم...» باور کنيد يخ زدم. اينترنت نظم نوين جهاني را هم بر هم خواهد زد.

:: نام شما به عنوان داور يك مسابقه‌ي داستان‌نويسي اينترنتي در كنار ديگر داوران آمده، كه اين مسابقه از داخل ايران برگزار مي‌شود. مي‌توانم بپرسم شما كه خودتان زماني يك جايزه‌ي معتبر ادبي را برگزار كرده‌ايد، نگاه فعلي‌تان به اين جور فعاليت‌ها چگونه است و چطور شد كه داوري اين مسابقه را پذيرفتيد؟

روزي روزگاري که ما جايزه ادبي مي‌داديم، سعيد امامي پشت پرده بود و عده‌اي رذل شب و روز امثال مرا سياه کرده‌بودند. ديشب موقع غذا خوردن يکي ديگر از دندان‌هاي لق شده‌ام آمد توي دهنم، وقتي غذا را با دندان بيرون مي‌ريختم ناخودآگاه داشتم گريه مي‌کردم. تيرماه ۷۴ من آن‌قدر کتک خوردم که هنوز دارم گريه مي‌کنم. علتش همان جايزه‌ها بود. حالا که فضا عوض شده و بسياري دارند جايزه مي‌دهند و مي‌گيرند، از طرح مسابقه‌ی داستان‌نويسي بهرام صادقي باخبر شدم. به‌خصوص وقتي ديدم بانيان جايزه جوان‌هايي هستند که جان‌شان را به کف گرفته‌اند و حالا سيصد و پنجاه و چهار نفر شرکت کننده در مسابقه، همه برنده مسابقه‌اند.

کاش مي‌توانستم بليط سفر همه‌شان را به سوي يک مرکز ادبی فراهم کنم تا همه همديگر را ببينند. آخر امسال در نمايشگاه بين‌المللي کتاب فرانکفورت ۱۵۰ نويسنده روسي يک‌باره در آلمان آثارشان منتشر شد. و پوتين هزينه‌ي سفر همه‌شان را پرداخت. تنها تفاوت من و او اين است که او يکي از اعضا کا گ ب بوده، و من عضو هيچ جايي جز انجمن جهانی قلم نيستم.

:: و سوال آخر: اگر روزي به ايران برگرديد، اولين كاري كه مي‌كنيد، چيست؟

آدمي که داريد باهاش حرف مي‌زنيد تکه پاره شده ‌است. خسته، بيمار و بي‌حوصله است. هميشه غمگين است، تقريباً هر روز صبح وقتي از خواب بيدار مي‌شود، گريه امانش را مي‌برد، و نمي‌داند چرا. گاهي فکر مي‌کنم براي نويسنده بودن بايستي آيا اين‌چنين بهايي پرداخت؟

تمام سال‌هاي جواني من صرف خواندن ادبيات کلاسيک ايران و ادبيات معاصر جهان شد. آگاهانه مي‌خواندم و مي‌گذشتم، و آگاهانه ناخودآگاهم را رها مي‌کردم که مثل اشک بريزد و صفحه را پر کند، امٌا نمي‌دانم چرا اينجوري شد. من هرگز در عمرم فعاليت سياسي نکرده‌ام، گرچه انسان بي‌سياست آب نمي‌خورد. هميشه مستقل بوده‌ام و شايد اشکال در همين بوده‌است. نمي‌دانم. حالا آدمي هستم که راحت نمي‌توانم تصميم بگيرم. در آرزوي ايران آب مي‌شوم و نمي‌دانم اگر به ايران بيايم چه خواهم کرد. آيا در همان ماه اول گردون ادبي را به کيوسک مطبوعاتي‌ها خواهم فرستاد؟ آيا به گوشه‌اي پناه خواهم برد تا بقيه‌اش هم تمام شود؟ و آيا سرنوشت ديگري در انتظارم است؟ باور کنيد نمي‌دانم

بركرفته از سايت

http://www.khabgard.com

نظرات دیگران (1 نظر)

عباس معروفي

جمعه پنجم اسفند ماه 1384 ساعت 12:44

عباس معروفي، متولد ارديبهشت ۱۳۳۶، بازارچه‌ي نايب السلطنه تهران، در خانواده‌اي مرفه و بي‌درد به دنيا آمد و کودکي‌اش در تنهايي گذشت، کلاس اول دبستان بود که پدر و مادرش به خانه‌ي جديد رفتند و او را که پسر سربه‌راهي بود در زادگاه جا گذاشتند که مادربزرگش تنها نباشد و خانه يک‌باره خالي نشود. و شايد از همان جا بود که اين بچه‌ي مرفه، رفته رفته در تنهايي دردمند شد و آن‌قدر سايه‌ها را اندازه گرفت، آن‌قدر درز آجرها را شمرد، آن‌قدر به آب انبار نگاه کرد و آن‌قدر کلاغ‌ها را بر شاخه‌هاي بلند کاج نشانه‌گذاري کرد که بچه گربه‌ها هم فهميدند پسرک خيلي تنهاست. شاگرد اول بود، و به کلاس پنجم که رسيد مدير مدرسه‌اش به مغازه‌ي پدرش رفت و از او خواست که اين پسر بي‌خود در کلاس پنجم نشسته، بهتر است برود کلاس ششم و امتحانات هر دو کلاس را با هم بگذراند. وقتي پدر قبول کرد، پسرک هم رفت کلاس ششم. پدر چند تا مغازه داشت، و لابد داشت نقشه مي‌چيد که هر چه زودتر او را به بازار کار بکشد و بخشي از بارش را به دوش او بگذارد.

تمام دبيرستان را شبانه خواند، و روزها در يکي از مغازه‌هاي پدرش کار مي‌کرد. براي همين است تقريباً همه کاري بلد است، اما نمي‌داند در اين دنياي مدرن تخصصي به چه دردش مي‌خورد که مثلاً عطاري بلد باشد يا امورات خشک‌شويي، يا طلاسازي، يا نجاري، يا هر کار ديگري که نويسندگي نيست!

ديپلم رياضي گرفت، چون ادبيات براي خانواده‌ي آن‌ها افت داشت. پيش از انقلاب به سربازي رفت، و پس از انقلاب به دانشگاه و رشته‌ي مورد علاقه‌اش راه يافت؛ ادبيات دراماتيک، دانشکده هنرهاي دراماتيک.

در سال ۱۳۵۴ با محمد محمدعلي آشنا شد و اين آشنايي لحظه به لحظه او را با فضاي حرفه‌اي نوشتن آشناتر کرد. اولين داستانش در سال ۱۳۵۵ در مسابقه‌ي قصه‌نويسي جوانان کيهان چاپ شد، و پس از آن داستان‌هايش اين‌جا و آن‌جا به چاپ مي‌رسيد. تا اين‌که در سال ۱۳۵۹ اولين مجموعه‌داستانش روبه‌روي آفتاب با تيراژ ده هزار نسخه از سوی نشر انجام کتاب انتشار يافت و خيلي زود ناياب شد.

وقتي چهارده پانزده ساله بود داستان هاي چخوف را کپي مي‌کرد و با تغيير نام‌‌ها و شهرها و گاهي سير قصه، ده بار آن را با خط زيبا پاکنويس مي‌کرد.

در سال ۱۳۵۸ با گلشيري آشنا شد. چقدر دنبالش گشت تا تلفنش را پيدا کند، و روزي که در پستوي يک کتاب‌فروشي روبه‌روي هم نشسته بودند و او داشت داستاني برای گلشيری مي‌خواند، مي‌لرزيد و منتظر بود که آقای گلشيری نظرش را بگويد، و بگويد برای نويسنده شدن چه بايد کرد. اما وقتی داستان را شنيد گفت: «تو داستان‌نويس نمي‌شوی. برو لحاف‌دوزي.» جوانک دنبال گلشيری راه افتاد و از او کمک می خواست. گلشيری گفت: «بي‌سوادي. بي‌خود داستان مي‌نويسي. ول کن. برو وردست پدرت (کمي با وضعيتش آشنا بود) کاسب شو.» جوانک دنبالش راه افتاده بود و در ته نااميدی روزنی می‌جست. گلشيری گفت:«اگر مي‌خواهي داستان‌نويس بشوي بايد دو هزار تا کتاب بخواني.»

و او از آن پس ديگر ننوشت. فقط خواند و خواند و خواند، تا اين که روزی داستانی نوشت و باز برای گلشيری خواند. آقای گلشيری گفت: «آفرين. اين داستان خوبي‌ست. می‌خرمش. چند؟» و از آن پس گاه گاهی سراغ جوانک را می گرفت، و بعد او را به جلسات داستان‌نويسي کانون نويسندگان پذيرفت. اما کانون در تابستان ۶۰ بسته شد. آقاي گلشيري با هيئت داوران وقت تصميم گرفتند که اسناد و کتاب‌ها و صورتجلسه‌ها را از کانون بيرون بکشند. معلوم نيست چرا آن‌ها براي نجات اسناد کانون، عباس معروفی را انتخاب کرده بودند. درهای کانون به وسيله‌ي دادستانی انقلاب پلمب شده بود. شکستن قفل و پلمب دادستانی و ربودن اسناد در تابستان ۶۰ کار واقعا دشواری بود اما همان کار شايد برای اين نويسنده‌ي جوان زمينه‌ای از درک و وفاداری به منشور کانون فراهم می کرد.

سال ۱۳۵۸ با سپانلو آشنا شد. در دانشکده هنرهاي دراماتيک استادش بود، محسن يلفانی و محمد مختاري و سمندريان و خيلي‌هاي ديگر استادش بودند. اما سپانلو اين جوان را از جمع ديگر دانشجويان برداشت و براش وقت گذاشت. خيلي چيزها به او آموخت. آن وقت‌ها حوصله‌ي فراخناکي داشت، با هم در خيابان‌هاي تهران راه مي‌رفتند و او با آن قدم‌هاي بلند مدام جوان را جا مي‌گذاشت. سر هر کوچه‌اي مي‌ايستاد مي‌گفت: «نگاه کن! در تهران هر جا باشي، سر هر کوچه‌اي باشي، کوه شميران را مي‌بيني. اين يکي از مختصات تهران است.» و راست مي‌گفت. کوه برای کسی که تابستان های کودکي‌اش را با پدربزرگ در سنگسر مي‌گذراند معنايي خاص داشت. و سپانلو اين را می‌دانست. ادبيات و تاريخ و رنج و کار و داستان و خيابان و زندگی با هم پيش می رفت.

جلسات دوران‌ساز گلشيري که با زراعتي، محمدعلي، صفدري، منيرو، جولايي، طاهري، روبين و خيلي هاي ديگر در خانه‌ي اعضا و يا در دفتر دوستی ادامه داشت، آرام آرام به بار می‌نشست و حاصل جمعی می‌داد.

سال ۶۳ سال شروع سمفوني مردگان بود. چهار سال و هفت ماه گذشت و او با اين که دبير ادبيات بود، روزانه و شبانه مي‌دويد، سرانجام زير رمان را امضا کرد. به موازات جلسات داستان گلشيري او هم جلساتي به توصيه‌ي گلشيري با جوان‌ترها راه انداخته بود که مثلا رويا شاپوريان حاصل آن دوره است. يک بار در تابستان شصت و هفت که سپانلو مهمان جلسه‌شان بود، پس از جلسه پشت ميز او نشست و رمان را خواند. گفت: «اين شاهکار است، فقط توصيه مي‌کنم يک دور نثر کلاسيک‌هاي پس از مشروطه را بخوان، و بعد کتابت را بده براي چاپ.» سه چهار ماهي با نثر مينوي و فروزانفر و سعيدي و اقبال آشتياني و زرين کوب و ديگران دوش گرفت و بعد که پاکنويس نهايي را مي‌نوشت تازه مي‌فهميد که سپانلو چه خدمتي به او کرده است.

در اين فاصله مجموعه‌داستان «آخرين نسل برتر» و نمايشنامه‌هاي: «دلي باي و آهو»، «ورگ»، و «تا کجا با مني» چاپ شده بود. نشر گردون هم تاسيس شده بود، با سابقه‌اي از «دشت مشوش» خوان رولفو و کتاب‌هاي ديگر. «سمفوني مردگان» را هم همين انتشارات چاپ کرد و با تيراژ يازده هزار نسخه به پيشخان کتابفروشی‌ها فرستاد. اين خودش ده سال از عمر او پس از انقلاب بوده است.

:: تصور عمومي از جايگاه شما جايي ميان ادبيات و سياست است، هرچند در سال‌هاي اخير، چنين تصوري درحال رنگ‌باختن است. تابلويي كه از سال‌هاي نخست حضور شما در خارج از كشور ترسيم شده، آكنده است از فعاليت‌هاي سياسي اما آثار شما ميل شديد دارند كه شما را يك نويسنده‌ي ذاتي معرفي كنند، آيا شما خودتان اين تعريف را مي‌پذيريد؟ اساسا كدام يك از اين دو وجهه را قبول داريد؟

من هرگز کار تشکيلاتي و سياسي نکرده ام. اما در کشوري که بيرون ماندن طره‌اي از موي يک زن، و آستين کوتاه پوشيدن کار سياسي محسوب مي‌شود، من کار سياسي شديد کرده‌ام. من با سانسور جنگيده‌ام، براي آزادي بيان مبارزه کرده‌ام، فلسفه‌اي را تاييد کرده‌ام و به سياستي تاخته‌ام، بحث کانون نويسندگان را در مجله‌ام آغاز کرده‌ام، جايزه‌ي ادبي داده‌ام، به بزرگان ادبيات احترام گذاشته‌ام، جوانان را ديده‌ام و آنان را پرواز داده‌ام، همه و همه کار فرهنگي‌ست.

تيرگي هاي جامعه را در سال شصت و نه، هفتاد و پس از آن تا جايي که بوده‌ام نشان داده‌ام، از پوسيدگي دندان جامعه عکس گرفته‌ام، و لت و پار شده‌ام. آن‌قدر اهانت شنيده‌ام، آن‌قدر کار کرده‌ام، و آن‌قدر کتک خورده‌ام که دندان‌هاي فک بالاي من کاملا از بين رفته است. دو تايش را شکسته‌اند و بقيه‌اش را لق کرده‌اند. حتا اگر فيزيک چهره‌ام تغيير نکند، مشت و لگدها که از يادم نمي‌رود.

با اين حال من نويسنده‌ام و نويسنده باقي خواهم ماند. هيچ چيز نمي‌تواند حق‌طلبي‌ام را فرو بريزد. مگر اين که خدا را در کوه تور ببينم و او به من بگويد که همه چيز شوخي و مسخره بوده ‌است، ول کن، سخت نگير. بعدش مي‌دانم به چه قيمتي و کجا خودم را بفروشم.

:: شما تحت حمايت بنياد هاينريش بل قرار داريد. فعاليت اين بنياد چگونه است؟ و آيا شما نيز تعهدي نسبت به اين موسسه داريد يا خير؟ آيا خانه‌ي هدايت هم كه شما در برلين راه انداخته‌ايد، ارتباطي به فعاليت‌هاي اين موسسه دارد؟

بركرفته از سايت

http://www.khabgard.com

ادامه دارد

نظرات دیگران (2 نظر)

بهرام صادقي

يکشنبه بيست و سوم بهمن ماه 1384 ساعت 22:28

درباره نويسنده

بهرام صادقي در 18 دي 1315 در نجف‌آباد اصفهان چشم به جهان گشود. از سن بيست سالگي همزمان با تحصيل در رشته‌ي پزشكي، داستانهايش را در مجلات ادبي به چاپ مي‌رساند. هرچند كه از پسِ سي سالگي كمتر نوشت، و مجموعه داستان «سنگر و قمقمه‌هاي خالي»، داستان بلند «ملكوت» و پنج شش داستان كوتاه ديگر كل آثار او را تشكيل مي‌دهند؛ اما همين‌ها آن‌قدر بود كه او را از بزرگترين داستان نويسان معاصر ايران بدانند.
بهرام صادقي در شامگاه دوازدهم آذر 1363 به دليل ايست قلبي در منزلش در تهران درگذشت.

< بهرام صادقي، شهريار داستان كوتاه

محمدحسن شهسواری

بهرام صادقي بيش از هر نويسنده‌ي ايراني مدرن است. واژه‌ي مدرن در اين‌جا بار ارزشي ندارد هر چند در مورد صادقي از نكات بارز جهان داستاني اوست. بهرام صادقي به نحو بي‌سابقه‌اي ـ در ميان نويسندگان ما ـ در محل تلاقي دو ويژگي ادبيات مدرن ايستاده است؛ محلي كه دو خط يكديگر را قطع مي‌كنند. خط اول داستان كوتاه است و خط دوم پرسه در فضاي شهري.

داستان كوتاه علي‌رغم تصور برخي از دل رمان بيرون نيامد بلكه محصول شرايط انسان و دنياي صنعتي قرن 19 بود. انساني كه در زمانه‌ي خويش نمي‌توانست همه‌ي آن‌چه را كه از ادبيات مي‌خواست در رمان جستجو كند.

رمان نسبت به داستان كوتاه نياز به همدلي و همراهي خواننده داشت و انسان دنياي صنعتي نه فرصت چنين همذات پنداري‌اي داشت و نه اصولا ديگر با چنان ديدي به ادبيات نگاه مي‌كرد. چنان مخاطبي برنمي‌تابيد كه، به تمامي خود را در اختيار هنرمند بگذارد.

او در برخورد با اثر هنري حقي را نيز براي خود مي‌طلبيد. به همين واسطه ژانر داستان كوتاه كه بيش از همه به تصورات و پيش‌زمينه‌هاي فكري و ذهني خواننده متكي بود بهترين محمل براي انسان مدرن شد.

از طرف ديگر انسان مدرن مركز تحولات خود را از (روستا قلب تپنده‌ي دوره‌ي كشاورزي) به شهر و حاشيه‌هاي آن (مغز متفكر دوره‌ي صنعتي) انتقال داد. ساختار عمودي آشكار ارباب ـ رعيتي تغيير يافت و به ساختار پنهان و افقي كارفرما ـ كارگر تغيير شكل داد. ويژگي عمده‌ي شهر، گمشدگي‌ست. شخص مي‌توانست يا مجبور بود در محلي زندگي كند كه همه او را نمي‌شناختند. از سوي ديگر براي اولين بار انسان، تنها جزئي از كاري را بر عهده داشت كه بر كليت ‌آن اشراف نداشت. كشاورز با رابطه‌ي بي‌واسطه با موضوع فعاليتش (زمين) مي‌دانست چه مي‌كند و به چه تعلق دارد اما انسان شهري (چه در كارخانه‌هاي بزرگ و چه در ادارات و سازمان‌هاي غول‌آسا) تنها مهره‌هايي از چرخي عظيم بود و نمي‌توانست با كليت موضوع كارش ارتباط برقرار كند و شايد اصولا از آن سر درنمي‌آورد. به همين واسطه كم كم هويت‌باختگي و بيگانگي از خود، در ادبيات ظهور پيدا كرد.

بيش‌تر داستان‌هاي بهرام صادقي در شهر و در فضاي سرد و عبوس آن مي‌گذرد. داستان كوتاه «مهمان نا‌خوانده در شهر بزرگ» از داستان‌هاي نمونه‌اي اين رويكرد است، رحمان كريمي كارمند يك اداره، سال‌هاست از روستا به در آمده، تحصيل كرده و حالا در بطالت محض و در تنهايي ملموسي در شهر گذران زندگي مي‌كند. ناگهان «لطف‌الله هادي‌پور» هم‌ولايتي قديمي از روستا به ديدن او مي‌آيد و قصد ماندن پانزده روزه مي‌كند. انقلابي كوچك در زندگي حشره‌وار رحمان كريمي اتفاق مي‌افتد. زندگي او كه در كار و تفريحات معمول خلاصه شده از جريان عادي خارج مي‌شود. رحمان به‌رغم بيهودگي اين زندگي، سخت به آن وابسته است و حضور لطف‌الله با آن ظاهر وحشي و روستاوار، سخت او را بر مي‌آشوبد. او تمام سعي خود را مي‌كند كه لطف‌الله را از ماندن در شهر پشيمان كند. از آب و هواي بد مي‌گويد، از سرقت‌هاي بي‌شمار، از لوندي و بيهودگي، او را سوار تاكسي‌هاي پر با رانندگان بي‌ادب مي‌كند، به رستوران مي‌برد و خرج‌هاي گزاف مي‌كنند و …

دست آخر لطف الله عطاي شهر را به لقاي آن مي‌بخشد. صحنه‌هاي پاياني داستان كه رحمان پس از بدرقه‌ي لطف‌الله از ترمينال بازمي‌گردد اوج نمايش ملال و تهي بودن زندگي معاصر است. او در شهر مي‌گردد. بايد خوشحال باشد. سبك شده است. ولي گويا آن قدر كه ديگر راه‌ها را گم كرده است. صحنه‌اي كه او گريان، در خانه‌ي خالي از لطف‌الله اسباب و اثاثيه‌اش را ديوانه‌وار به‌هم مي‌ريزد، چنان تكان‌دهنده و هراس‌آور است كه آفريدنش تنها از نابغه‌اي همچون بهرام صادقي برمي‌آيد.

باري در اين مجال كوتاه فرصتي براي واكاوي تمام زواياي پنهان و آشكار جهان داستاني بهرام صادقي نيست، اما مرور چندباره‌ي آثار او ـ به‌ويژه درهم‌روندگي حسرت‌آميز فرم و محتوا ـ تا سال‌ها مي‌تواند چراغ راه نويسندگان ما باشد. نويسنده‌اي كه هم داستان كوتاه ايراني را به اوج رساند و هم ادبيات ما را به دهليزهاي تودرتوي روابط شهري كشاند.

برگرفته از :

http://www.persian-language.org/Adabiat/Story.asp?ID=36&P=2

http://www.khabgard.com/backwin/?id=1817197313

نظرات دیگران (1 نظر)

غلامحسین ساعدی

سه شنبه يازدهم بهمن ماه 1384 ساعت 22:05

زویا پیرزاد

دوشنبه سوم بهمن ماه 1384 ساعت 12:54

درباره نويسنده

زویا پیرزاد نویسنده و داستان نویس معاصر در سال 1330 در آبادان به دنیا آمد ، در همان جا به مدرسه رفت و در تهران ازدواج کرد و دو پسرش ساشا و شروین را به دنیا آورد. در سال 1370 ، 1376 ، 1377 سه مجموعه از داستانهای خود را به چاپ رساند. " مثل همه عصرها ، طعم گس خرمالو و یک روز مانده به عید پاک" مجموعه از داستانهای کوتاهی بودند که با نثر متفاوتی خود مورد استقبال مردم قرار گرفتند. اولین رمان بلند زویا پیرزاد ، با نام : "چراغ ها را من خاموش می کنم " در سال 1380 به چاپ رسید . این کتاب با نثر روان و ساده ای که داشت جایزه های بسیاری را دریافت کرد .... از جمله : برنده جایزه بهترین رمان سال 1380 پکا ... برنده جایزه بهترین رمان 1380بنیاد هوشنگ گلشیری و برنده لوح تقدیر جایزه ادبی یلدا در سال 1380 و جايزه كتاب سال ايران در همين سال . داستان کوتاه " طعم گس خرمالو " هم برنده جایزه بیست سال ادبیات داستانی در سال 1376 شد. زویا پیرزاد دو کتاب هم ترجمه کرده است : " آلیس در سرزمین عجایب " اثر لوییس کارول و کتاب " آوای جهیدن غوک " که مجموعه ای از شعرهای آسیا....

آثار: در سال 1370 ، 1376 ، 1377 سه مجموعه از داستانهای خود را به نامهاى زير به چاپ رساند: " مثل همه عصرها" ، "طعم گس خرمالو" و "یک روز مانده به عید پاک" رمان اخير او: "چراغها را من خاموش مي كنم " 1380زویا پیرزاد دو کتاب هم ترجمه کرده است : " آلیس در سرزمین عجایب " اثر لوییس کارول و کتاب " آوای جهیدن غوک " که مجموعه ای از شعرهای آسیا

http://www.persian-language.org/Adabiat/Story.asp?ID=58&P=1

نظرات دیگران (7 نظر)

هوشنگ گلشیری 2

يکشنبه دوم بهمن ماه 1384 ساعت 12:01

و من در 58 دوباره دبير شدم. در اصفهان دفتري تشكيل شد به اسم" دفتر مطالعات فرهنگي" و ضمناً در "كانون مستقل فرهنگيان" فعال بودم. گاهي هم براي جلسات مهم كانون به تهران مي‌آمدم. در همين سال 58 با همسرم فرزانه طاهري ازدواج كردم و آخر سال به تهران منتقل شدم، به همان دانشكدهُ هنرهاي زيبا، كه پس از انقلاب فرهنگي، گمانم در سال 1360، حكم اخراج گرفتم.

گلشيري در بهمن 1358 معصوم پنجم را منتشر كرد. سال 1361 آغاز انتشار گاهنامهُ نقد آگاه بود. مطالب اين گاهنامه را شورايي متشكل از نجف دريابندري، هوشنگ گلشيري، باقر پرهام و محسن يلفاني (بعدتر، محمدرضا باطني) انتخاب مي‌كردند. انتشار اين نشريه تا سال 1363 ادامه يافت.

در اواسط سال 1362، گلشيري جلسات هفتگي داستان‌خواني را كه به جلسات پنج‌شنبه‌ها معروف شد، با شركت نسل جوان‌تر داستان‌نويسان آغاز كرد. در اين جلسات كه تا اواخر سال 1367 ادامه يافت،نويسندگاني چون اكبر سردوزامي، مرتضي ثقفيان، محمود داوودي، كامران بزرگ‌ نيا، يارعلي پورمقدم، محمدرضا صفدري، اصغر عبداللهي، قاضي ربيحاوي، محمد محمدعلي، ناصر زراعتي، رضا فرخفال، آذر نفيسي، بيژن بيجاري، عبدالعلي عظيمي، علي موذني، عباس معروفي، منصور كوشان، شهريار مندني‌پور، منيرو رواني‌پور شركت داشتند. نفيسي، بيژن بيجاري، عبدالعلي عظيمي، علي موذني، عباس معروفي، منصور كوشان، شهريار مندني‌پور، منيرو رواني‌پور شركت داشتند.

بخش عمده‌اي از آثار اين دهه در همين جلسات به بحث گذاشته شد و اغلب به بازنويسي‌هاي مكرر كشيد تا از آن ميان بتوان بر چند داستان انگشت گذاشت.

در اين جلسات آثار منتشر شده‌اي از شهرنوش پارسي‌پور، سيمين دانشور، تقي مدرسي، محمود دولت‌آبادي، رضا جولايي، ابوالحسن نجفي، رضا براهني، نجف دريابندري و اكبر رادي نيز با حضور خود آنها نقد و بررسي شد.

جبه‌خانه در سال 1362 و حديث ماهيگير و ديو در سال1363 منتشر شد. گلشيري از اواخر سال 1364، با همكاري با مجلهُ آدينه از اولين شمارهُ آن، و پس از آن، دنياي سخن، و پذيرش مسئوليت صفحات ادبي مفيد براي ده شماره (65 تا 66) دور تازه‌اي از كار مطبوعاتي خود را در حالي آغاز كرد كه انتشار اين نشريات سرآغاز فضاي تازه‌اي در مطبوعات ادبي بود. سردبيري ارغوان كه فقط يك شماره منتشر شد (خرداد 1370)، و سردبيري و همكاري باچند شمارهُ نخست فصلنامهُ زنده رود (1371 تا 1372) ادامهُ فعاليت‌‌هاي مطبوعاتي او تا پيش از سردبيري كارنامه بود.

در سال 1368، در اولين سفر به خارج از كشور پس از انقلاب براي سخنراني و داستان‌خواني به هلند (با دعوت سازمان آيدا)، و شهرهاي مختلف انگستان و سوئد رفت. در سال 1369 نيز براي شركت در جلسات خانهُ فرهنگ‌ هاي جهان در برلين به آلمان سفر كرد. در اين سفر در شهرهاي مختلف آلمان، سوئد، دانمارك و فرانسه سخنراني و داستا‌ن‌خواني كرد. در بهار 1371 به آلمان، امريكا، سوئد، بلژيك و در بهمن 1372 هم به آلمان، هلند، بلژيك سفر كرد.

اين دوره يكي از مجموعه داستان پنج‌گنج در سال 1368 (سوئد) فيلمنامهُ دوازده رخ در سال 1369، رمان‌هاي در ولايت هوا در سال 1370 (سوئد)، آينه‌‌هاي دردار (امريكا و ايران) در سال 1371، مجموعه داستان دست تاريك،دست‌روشن در سال 1374،و در ستايش شعر سكوت (دو مقالهُ بلند در بارهُ شعر) در سال 1374 منتشر شد.
گلشيري تدريس ادبيات داستاني را كه پس از اخراج از دانشگاه مدت كوتاهي دردفتر مجلهُ مفيد ادامه داده بود، در سال 1369 با اجارهُ محلي در تهران و برگزاري كلاس‌هاي آموزشي و جلسات آزاد ماهانه از سر گرفت. در اين دوره كه به دورهُ تالار كسري معروف شد، ابوالحسن نجفي،م.ع. سپانلو و رضا براهني نيز به دعوت گلشيري كلاس‌هايي برگزار كردند
درخشانترين نشست‌هاي اين سال‌ها بود و حاصل دوستي اين دوستان است كه همچنان مي‌نويسند كه از آن جمله‌اند: محمد تقوي، آذردخت بهرامي، حسين مرتضائيان آبكنار، حسين سناپور، مهكامه رحيم‌زاده، منصوره شريف‌زاده، و بسياري ديگر. اين جلسات با تعطيل تالار (كمبود مالي و دخالت‌هاي پنهان) به خانه‌ها منتقل شد، و از صورت كلاس درس به همسخني تبديل شد. حاصل براي من آشنايي از نزديك باشيوه‌هاي مختلف نقد بود، بخصوص جلساتي كه اختصاصاً به خواندن متون موجود پرداختيم، با اين چند صاحب قلم كه همچنان هم ادامه دارد: آبكنار، فرهاد فيروزي، تقوي، سناپور، كورش اسدي.

در كنار ادبيات و نقد معاصر، ضرورت شناخت متون كهن نيز از دلمشغولي‌هاي گلشيري بود. او به همراه دوستاني از اهل قلم در جلساتي هفتگي، كه از سال 1361 آغاز شد و پانزده سالي ادامه داشت، بسياري از آثار كلاسيك فارسي را بازخواني و بررسي كرد.

در فروردين 1376، اقامتي نه‌ماهه در آلمان به دعوت بنياد هاينريش بل فرصتي شد براي به پايان رساندن رمان جن‌نامه كه تحرير آن را سيزده سال پيشتر آغاز كرده بود. در همين دوره، براي داستان‌خواني و سخنراني به شهرهاي مختلف اروپا رفت و جايزهُ ليليان هلمن/ دشيل همت را نيز دريافت كرد. در زمستان 1376، رمان جن‌نامه (سوئد) و جدال نقش با نقاش انتشار يافت.

گلشيري سردبيري ماهنامهُ ادبي كارنامه را در تابستان 1377 پذيرفت و نخستين شمارهُ آن را در دي ماه همين سال منتشر كرد. در اين دوره جلسات بررسي شعر و داستان نيز به همت او در دفتر كارنامه برگزار مي‌شد. يازدهمين شمارهُ كارنامه به سردبيري او پس از مرگش در خرداد 1379 منتشر شد.

گلشيري در دوازدهم تيرماه 1378 جايزهُ صلح اريش ماريا رمارك را در مراسمي در شهر ازنابروك آلمان دريافت كرد.اين جايزه به پاس آثار ادبي و تلاش‌هاي او در دفاع از آزادي قلم و بيان به او اهدا شد.در مهر ماه همين سال در آخرين سفرش در نمايشگاه بين‌المللي كتاب فرانكفورت شركت كرد. سپس براي سخنراني و داستان‌خواني به انگلستان رفت.مجموعهُ مقالات باغ در باغ در پاييز 1378 منتشر شد.

به دنبال يك دورهُ طولاني بيماري، كه نخستين نشانه‌هاي آن از پاييز 1378 شروع شده بود، هوشنگ گلشيري در 16 خرداد 79 در بيمارستان ايرانمهر تهران در گذشت و در امامزاده طاهر در مهر شهر كرج به خاك سپرده شد

برگرفته از سایت: http://www.golshirifoundation.org

نظرات دیگران (0 نظر)

هوشنگ گلشیری

يکشنبه دوم بهمن ماه 1384 ساعت 11:28

هوشنگ گلشيري در سال 1316در اصفهان به‌دنيا آمد. در سال 1321 همراه با خانواده به آبادان رفت.

اقامت در آبادان از 1321 تا 1334 بايد شكل‌دهندهُ حيات فكري و احساسي من باشد. پدرم كارگر بنا، سازندهُ مناره‌هاي شركت نفت بود، و ما مدام از خانه‌اي به خانهُ ديگر مي رفتيم، و همه‌اش هم بازي و بازي مي‌كرديم. فقر هم بود، اما آشكار نبود، چون همه مثل هم بوديم و عالم بي خبري بود.

از 1334 تا 1352 در اصفهان زيسته‌ام. تا 37 آموختن و خواندن بود و آشنايي از درون با سنت‌هاي ريشه‌دار، آن هم آدمي كه الخي بار آمده بود، در خانه‌اي شلوغ. ما شش بچه بوديم و يكي هم بعد آمد و مسكنمان اتاقي كوچك بود و صندوقخانه‌اي. خانه هم چند اتاق داشت با كلي آدم. تابستان‌ها هم كار مي‌كرديم، در بازار، من و برادر بزرگتر و بعد از ديپلم گرفتن هم من باز مدّتي در كارخانه‌اي، مدّتي هم در بازار، در دكان رنگرزي و خرازي و بالاخره در دكان قنادي، كار كردم. مدّتي هم در تهران و در خاكبرداري زميني كه قرار بود برق آلستوم فعلي شود. بالاخره از دفتر اسناد رسمي سر درآوردم، پس از گرفتن ديپلم.

گلشيري اولين داستانش را در همين زمان نوشت.

همه‌‌جا دربارهُ من نوشته‌اند كه با شعر شروع كرده است. قضاوت‌‌ها براساس آثار چاپ شده است. حقيقت اين است كه حداقل دو كار چاپ نشده و بسيار خام هنوز هم دارم كه بايد مال سال37 باشد، يعني وقتي كه در دفتر اسناد رسمي كار مي‌كردم.

پس از گرفتن ديپلم، معلم شد، در دهي دورافتاده در سرراه اصفهان به يزد.

يك سالي در تودشك و بعد مركز آن ناحيه، كوهپايه، گذراندم كه براي من بسيار راهگشا بود. با آدمي آشنا شدم كه جديدترين رمان‌هاي چاپ شده را مي‌خواند و به من هم مي‌داد: مصطفي‌پور كه از سويي با بهرام صادقي آشنا بود و از سوي ديگر خود هم مي‌نوشت. اين آدم همان وقتها هم معتاد بود و حرام شد. اما همين آشنايي سبب شد تا من مستقيماً به پيشروترين روشنفكران زمانه وصل شوم، آن هم از راه مطالعه.

گلشيري در سال 1338 تحصيل در رشتهُ ادبيات فارسي را در دانشگاه اصفهان آغاز كرد. آشنايي با انجمن ادبي صائب در همين دوره نيز اتفاقي مهم در زندگي او بود.

از سال 39 به انجمن ادبي صائب رفته‌ام و اين انجمن‌نشيني به گمانم تا 42 و شايد 43 ادامه داشته است.

شركت در جلسات انجمن صائب زمينه‌ساز آشنايي با برخي اهل قلم آن روز اصفهان شد كه در نشست‌هاي ادبي ديگر تداوم يافت. آشنايي با برخي فعالان سياسي در اين جلسات او را وارد عرصهُ فعاليت سياسي كرد كه به دستگيري‌اش در اواخر سال 1340 انجاميد.

چند ماهي زندان مرا از درون با اعضاي حزب توده آشنا ساخت. بسياري از داستان‌هاي سياسي من با جهت‌گيري ضد چنان حزبي آن سال نطفه بست، مثل "عكسي براي قاب عكس خالي من"، "هر دو روي يك سكه"، "يك داستان خوب اجتماعي"، و بالاخره بعدها "جبه‌خانه".

در پايان شهريور 1341 از زندان آزاد و در همان سال از دانشكدهُ ادبيات دانشگاه اصفهان فارغ‌التحصيل شد.

بعد از زندان، ما جوانان از كهنه‌سرايان جدا شديم و انجمني جداگانه درست كرديم بر سر قبر صائب.

ما در انجمن تازه بر زمين مي‌نشستيم و دايره‌وار و هر كس اثري يا تحقيقي را مي‌خواند. رسم خواندن بر سر جمع و رودررو از كاري سخن گفتن، بخصوص تحمل شنيدن داستان، يادگار اين دوره است.

در اين زمان ديگر چند شعر و يك داستان از او در مجلات پيام نوين، فردوسي، و كيهان هفته به چاپ رسيده بود. اين نشست‌هاي ادبي كه به دليل حساسيت ساواك در خانه‌ها ادامه يافت، هستهُ اصلي جنگ اصفهان شد.

دور هم جمع مي‌شديم و كارهايمان را براي هم مي‌خوانديم. جنگ اصفهان، شمارهُ اول، 1344 همين‌طور درآمد. هستهُ اصلي اصحاب جنگ به ترتيب الفبا اينها بودند: محمد حقوقي، اورنگ خضرايي، روشن رامي، رستميان، جليل دوستخواه، محمد كلباسي، من و برادرم احمد.

از شمارهُ دوم ابوالحسن نجفي، احمد مير علايي، ضياء موحد و بعدتر تعدادي از نويسندگان و شاعران جوان به حلقهُ همكاران پيوستند. جنگ اصفهان كه اين جمع را به عنوان قطبي در ادب معاصر شناساند كمابيش با همين تركيب تا سال 1360 در يازده شماره منتشر شد. گلشيري تعدادي از داستان‌هاي كوتاه و چند شعر خود را در شماره‌هاي مختلف جنگ به چاپ رساند. در سال 1347، اين داستان‌ها را در مجموعهُ مثل هميشه منتشر كرد.

گلشيري و تعدادي از ياران جنگ اصفهان، در سال 1346، همراه با عده‌اي ديگر از اهل قلم در اعتراض به تشكيل كنگره‌اي فرمايشي از جانب حكومت وقت بيانيه‌اي را امضا كردند و با تشكيل كانون نويسندگان ايران در سال 1347 به عضويت آن درآمدند. در سه دوره فعاليت كانون در جهت تحقق آزادي قلم و بيان و دفاع از حقوق صنفي نويسندگان، گلشيري همواره از اعضاي فعال آن باقي ماند. در دوره‌هاي دوم و سوم فعاليت كانون، به عضويت هئيت دبيران نيز انتخاب شد.

رمان شازده احتجاب را در سال 1348، و رمان كريستين و كيد را در سال 1350 منتشر كرد. در اواخر 1352، براي بار دوم به مدت شش ماه به زندان افتاد و به مدت پنج سال نيز از حقوق اجتماعي، از جمله تدريس محروم شد. ناچار در سال 1353 به تهران آمد. در تهران با بعضي از ياران قديمي جنگ كه ساكن تهران بودند و عده‌اي ديگر از اهل قلم جلساتي هفتگي برگزار كردند. مجموعه داستان نمازخانهُ كوچك من (1354) ، و جلد اول رمان برهُ گمشدهُ راعي (1356) حاصل همين دوره بود. در سال 1354، نمايشنامه‌اي از او به نام سلامان و ابسال به روي صحنه آمد. اين نمايشنامه هنوز منتشر نشده است.

در سال 1354، تدريس در گروه تئاتر دانشكدهُ هنرهاي زيباي دانشگاه تهران را به صورت قراردادي آغاز كرد. در پائيز سال 1356 گلشيري در ده شب شعري كه كانون نويسندگان ايران‌با همكاري انجمن فرهنگي ايران و آلمان - انستيتو گوته - در باغ اين انجمن بر پا داشت، سخنراني‌اي با عنوان جوانمرگي در نثر معاصر فارسي ايراد كرد. در بهمن همين سال، برندهُ جايزهُ فروغ فرخزاد شد. در تابستان 1357، براي شركت در طرح بين‌المللي نويسندگي به آيواسيتي در آمريكا سفر كرد. در چند ماه اقامت در خارج از كشور در شهرهاي مختلف سخنراني كرد و در زمستان 1357، پس از بازگشت به ايران، به اصفهان رفت و تدريس در دبيرستان را از سر گرفت.

http://www.golshirifoundation.org/zendeginame.htm

نظرات دیگران (1 نظر)

غزاله علیزاده

جمعه دوم دي ماه 1384 ساعت 12:33

آینه

يکشنبه پانزدهم آبان ماه 1384 ساعت 03:28

مردي که در کوچه مي رفت هنوز به صرافت نيفتاده بود به ياد بياورد که سيزده سالي مي گذرد که او به چهره‌ي خودش درآينه نگاه نکرده است. همچنين دليلي نمي‌ديد به ياد بياورد که زماني در همين حدود مي‌گذرد که او خنديدن خود را حس نکرده است. قطعا" به ياد گم شدن شناسنامه‌اش هم نمي‌افتاد اگر راديو اعلام نکرده بود که افراد مي‌بايد شناسنامه‌ي خود را نو، تجديد کنند. وقتي اعلام شد که شهروندان عزيز مواظف‌اند شناسنامه‌ي قبلي‌شان را ازطريق پست به محل صدور ارسال دارند تا بعد از چهار هفته بتوانند شناسنامه‌ي جديد خود را دريافت کنند، مرد به صرافت افتاد دست به کار جستن شناسنامه‌اش بشود، و خيلي زود ملتفت شد که شناسنامه‌اش را گم کرده است. اما اين که چراتصور مي‌شود سيزده سال از گم شدن شناسنامه‌ي او مي‌گذرد، علت اين که مرد ناچار بود به ياد بياورد چه زماني با شناسنامه اش سر و کار داشته است، و آن برمي گشت به حدود سيزده سال پيش يا - شايد هم – سي و سه سال پيش، چون او در زماني بسيار پيش از اين، در يک روز تاريخي شناسنامه را گذاشته بود جيب بغل باراني‌اش تا براي تمام عمرش، يک بار برود پاي صندوق راي و شناسنامه را نشان بدهد تا روي يکي از صفحات آن مهر زده بشود. بعد ازآن تاريخ ديگر باشناسنامه‌اش کاري نداشت تا لازم باشد بداند آن را در کجا گذاشته يا درکجا گم‌اش کرده است. حالا يک واقعه‌ي تاريخي ديگر پيش آمده بود که احتياج به شناسنامه داشت و شناسنامه گم شده بود. اول فکر کرد شايد شناسنامه درجيب باراني مانده باشد، امانبود. بعد به نظرش رسيد ممکن است آن را در مجري گذاشته باشد، اما نه... انجا هم نبود. کوچه راطي کرد، سوار اتوبوس خط واحد شد و يکراست رفت به اداره‌ي سجل احوال. در اداره‌ي سجل احوال جواب صريح نگرفت و برگشت، اما به خانه اش که رسيد، به ياد آورد که – انگار – به او گفته شده برود يک استشهاد محلي درست کند و بياورد اداره. بله، همين طور بود. به او اين جور گفته شده بود. اما... اين استشهاد را چه جور بايد نوشت؟ نشست روي صندلي و مداد و کاغذ را گذاشت دم دستش، روي ميز. خوب ... بايد نوشته شود ما امضاء کنندگان ذيل گواهي مي‌کنيم که شناسنامه‌ي آقاي ... مفقودالاثر شده است. آنچه را که نوشته بود با قلم فرانسه پاکنويس کرد و از خانه بيرون آمد و يکراست رفت به دکان بقالي که هفته‌اي يک بار از آنجا خريد مي‌کرد. اما دکاندار که از دردسر خوشش نمي‌آمد، گفت او را نمي‌شناسد. نه اين که نشناسدش، بلکه اسم او را نمي‌داند، چون تا امروز به صرافت نيفتاده اسم ايشان را بخواهد بداند. «به خصوص که خودتان هم جاي اسم راخالي گذاشته‌ايد!»

بله، درست است.

بايد اول مي‌رفته به لباسشويي، چون هرسال شب عيد کت و شلوار و پيراهنش را يک بارمي‌داده لباسشويي و قبض مي‌گرفته. اما لباسشويي، با وجودي که حافظه‌ي خوبي داشت و مشتري‌هايش را - اگر نه به نام اما به چهره – مي‌شناخت، نتوانست او را به جا بياورد؛ و گفت كه متاسف است، چون آقا را خيلي کم زيارت کرده است. لطفا" ممکن است اسم مبارکتان را بفرماييد؟»

خواهش مي شود؛ واقعا" که.

«دست کم قبض، يکي از قبض‌هاي ما را که لابد خدمتتان است بياوريد، مشکل حل خواهد شد.»

بله، قبض.

آنجا، روي ورقه‌ي قبض اسم و تاريخ سپردن لباس و حتا اينکه چند تکه لباس تحويل شد را با قيد رنگ آن، مي‌نويسند. اما قبض لباس... قبض لباس را چرا بايد مشتري نزد خود نگه دارد، وقتي مي رود و لباس را تحويل مي گيرد؟ نه، اين عملي نيست. ديگر به کجا و چه کسي مي‌توان رجوع کرد؟ نانوايي؛ دکان نانوايي در همان راسته بود و او هرهفته، نان هفت روز خود را از آنجا مي‌خريد. اما چه موقع از روز بود که شاگرد شاطر کنار ديوار دراز کشيده بود و گفت پخت نمي‌کنيم آقا، و مرد خود به خود برگشت و از کنار ديوار راه افتاد طرف خانه اش، با ورقه‌اي که از يک دفترچه‌ي چهل برگ کنده بود.

پشت شيشه‌ي پنجره‌ي اتاق که ايستاد، خِيلکي خيره ماند به جلبک هاي سطح آب حوض، اما چيزي به يادش نيامد. شايد دم غروب يا سر شب بود که به نظرش رسيد با دست پر راه بيفتد برود اداره مرکزي ثبت احوال، مقداري پول رشوه بدهد به مامور بايگاني و از او بخواهد ساعتي وقت اضافي بگذارد و رد و اثري از شناسنامه‌ي او پيدا کند. اين که ممکن بود؛ ممکن نبود ؟ چرا...

«چرا... چرا ممکن نيست؟»

با پيرمردي که سيگار ارزان مي‌کشيد و ني مشتک نسبتا" بلندي گوشه‌ي لب داشت به توافق رسيد که به اتفاق بروند زيرزمين اداره و بايگاني را جستجو کنند؛ و رفتند. شايد ساعتي بعد از چاي پشت ناهار بود که آن دو مرد رفتند زيرزمين بايگاني و بنا کردند به جستجو. مردي که شناسنامه‌اش گم شده بود، هوشمندي به خرج داده و يک بسته سيگار با يک قوطي کبريت در راه خريده بود و باخود آورده بود. پس مشکلي نبود اگر تا ساعتي بعد از وقت اداري هم توي بايگاني معطل مي‌شدند؛ و با آن جديتي که پيرمرد بايگان آستين به آستين به دست کرده بود تا بالاي آرنج و از پشت عينک ذره بيني‌اش به خطوط پرونده‌ها دقيق مي شد، اين اطمينان حاصل بود که مرد نااميد ازبايگاني بيرون نخواهد آمد. به خصوص که خود او هم کم کم دست به کمک برده بود و به تدريج داشت آشناي کار مي‌شد.

حرف الف تمام شده بودکه پيرمرد گردن راست کرد، يک سيگار ديگر طلبيد و رفت طرف قفسه‌ي مقابل که با حرف ب شروع مي‌شد، و پرسيد «فرموديد اسم فاميلتان چه بود؟» که مرد جواب داد «من چيزي عرض نکرده بودم.» بايگان پرسيد «چرا؛ به نظرم اسم و اسم فاميلتان را فرموديد؛ درآبــدارخانه!» و مـرد گفت «خير، خير... من چيزي عرض نکردم.» بايگان گفت «چطور ممکن است نفرموده باشيد؟» مردگفت «خير... خير.»

بايگان عينک ازچشم برداشت و گفت «خوب، هنوز هم دير نشده. چون حروف زيادي باقي است. حالا بفرماييد؟» مردگفت «خيلي عجيب است؛ عجيب نيست؟! من وقــت شمارا بيهوده گرفتم. معذرت مي‌خواهم. اصل مطلب را فراموش کردم به شما بگويم. من... من هرچه فکر مي‌کنم اسم خود را به ياد نمي‌آورم؛ مدت مديدي است که آن را نشنيده‌ام. فکر کردم ممکن است، فکر کردم شايد بشود شناسنامه‌اي دست و پاکرد؟»

بايگان عينکش را به چشم گذاشت و گفت «البته... البته بايد راهي باشد. اما چه اصراري داريد که حتما"...» و مرد گفت «هيچ... هيچ... همين جور بيخودي... اصلا" مي‌شود صرف نظر کرد. راستي چه اهميتي دارد؟» بايگان گفت «هرجور ميلتان است. اما من فراموشي و نسيان را مي‌فهمم. گاهي دچارش شده‌ام. با وجود اين، اگر اصرار داريد که شناسنامه‌اي داشته باشيد راه‌هايي هست.» بي درنگ، مرد پرسيد چه راه‌هايي؟ و بايگان گفت «قدري خرج بر مي‌دارد. اگر مشکلي نباشد راه حلي هست. يعني کسي را مي‌شناسم که دستش در اين کار باز است. مي توانم شما را ببرم پيش او. باز هم نظر شما شرط است. اما بايد زودتر تصميم بگيريد. چون تا هوا تاريک نشده بايد برسيم .»

اداره هم داشت تعطيل مي‌شد که آن دو از پياده رو پيچيدند توي کوچه‌اي که به خيابان اصلي مي‌رسيد و آنجا مي‌شد سوار اتوبوس شد و رفت طرف محلي که بايگان پيچ واپيچ‌هايش را مي‌شناخت. آنجا يک دکان دراز بودکه اندکي خم درگرده داشت، چيزي مثل غلاف يک خنجر قديمي. پيرمردي که توي عبايش دم در حجره نشسته بود، بايگان را مي‌شناخت. پس جواب سلام او را داد و گذاشت با مشتري برود ته دکان. بايگان وارد دکان شد و از ميان هزار هزار قلم جنس کهنه و قديمي گذشت و مرد را يکراست برد طرف دربندي که جلوش يک پرده‌ي چرکين آويزان بود. پرده را پس زد و در يک صندوق قديمي را باز کرد و انبوه شناسنامه‌ها را که دسته دسته آنجا قرار داده شده بود، نشان داد و گفت «بستگي دارد، بستگي دارد که شما چه جور شناسنامه‌اي بخواهيد. اين روزها خيلي اتفاق مي‌افتد که آدم‌هايي اسم يا شناسنامه، يا هردو را گم مي‌کنند. حالا دوست داريد چه کسي باشيد؟ شاه يا گدا؟ اينجا همه جورش را داريم، فقط نرخ‌هايش فرق مي‌کند که از آن لحاظ هم مراعات حال شما را مي‌کنيم. بعضي‌ها چشم‌شان رامي‌بندند و شانسي انتخاب مي‌کنند، مثل برداشتن يک بليت لاتاري. تا شما چه جور سليقه‌اي داشته باشيد؟ مايليد متولد کجا باشيد؟ اهل کجا؟ و شغل‌تان چي باشد؟ چه جور چهره‌اي، سيمايي مي‌خواهيد داشته باشيد؟ همه جورش ميسر و ممکن است. خودتان انتخاب مي‌کنيد يا من براي‌تان يک فال بردارم؟ اين جور شانسي ممکن است شناسنامه‌ي يک امير، يک تاجر آهن، صاحب يک نمايشگاه اتومبيل... يا يک... يک دارنده‌ي مستغلات... يا يک بدست آورنده‌ي موافقت اصولي به نام شما دربيايد. اصلا" نگران نباشيد. اين يک امر عادي است. مثلا" اين دسته ازشناسنامه‌ها که با علامت ضربدر مشخص شده، مخصوص خدمات ويژه است که... گمان نمي‌کنم مناسب سن و سال شما باشد؛ و اين يکي دسته به امور تبليغات مربوط مي شود؛ مثلا" صاحب امتياز يک هفته نامه يا به فرض مسؤول پخش يک برنامه‌ي تلويزيوني. همه جورش هست. و اسم؟ اسم‌تان دوست داريد چه باشد؟ حسن، حسين، بوذرجمهر و ... يا از سنخ اسامي شاهنامه‌اي؟ تا شما چه جورش را بپسنديد؛ چه جور اسمي را مي‌پسنديد؟»

مردي که شناسنامه‌اش راگم کرده بود، لحظاتي خاموش و انديشناک ماند، وز آن پس گفت «اسباب زحمت شدم؛ باوجود اين، اگر زحمتي نيست بگرد و شناسنامه‌اي برايم پيداکن که صاحبش مرده باشد. اين ممکن است؟» بايگان گفت «هيچ چيز غيرممکن نيست. نرخش هم ارزان‌تر است.»

ممنون؛ ممنون!

بيرون که آمدند پيرمرد دکان‌دار سرفه‌اش گرفته بود و در همان حال برخاسته بود و انگار دنبال چنگک مي گشت تا کرکره رابکشد پايين، و لابه لاي سرفه‌هايش به يکي دو مشتري که دم تخته کارش ايستاده بودند مي‌گفت فردا بيايند چون «ته دکان برق نيست» و ... مردي که در کوچه مي‌رفت به صرافت افتاد به ياد بياورد که زماني در حدود سيزده سال مي‌گذرد که نخنديده است و حالا... چون دهان به خنده گشود با يک حس ناگهاني متوجه شد که دندان‌هايش يک به يک شروع کردند به ورآمدن، فرو ريختن و افتادن جلو پاها و روي پوزه‌ي کفش‌هايش، همچنين حس کرد به تدريج تکه‌اي از استخوان گونه، يکي از پلک ها، ناخن‌ها و... دارند فرو مي‌ريزند؛ و به نظرش آمد، شايد زمانش فرا رسيده باشد که وقتي، اگر رسيد به خانه و پا گذاشت به اتاقش، برود نزديک پيش بخاري و يک نظر – براي آخرين بار – در آينه به خودش نگاه کند!

پایان

محمود دولت ابادی

http://www.sokhan.com/80dastan.asp

نظرات دیگران (9 نظر)

محمود دولت ابادی

يکشنبه هشتم آبان ماه 1384 ساعت 01:39

محمود دولتآبادی در دهم مردادماه ۱۳۱۹ در دولتآباد سبزوار متولد شد و از همان آغاز نفرين نوشتن با او همراه و همزاد شد.
دوران کودکی او در بحبوحه جنگ جهانی دوم و فقر ناشی از آن و سرخوردگیهای پس از جنگ و اقتدار روسها بر ايران سپری شد.
همه اين عوامل و عشق توأم دولتآبادی به ادبيات و هنر, باعث شد که او جنگ برای نوشتن را آغاز کند، همان گونه که در نوشتههايش اظهار میدارد که" من در ادبيات نبردی را آغاز کردهام، که از آن بايد پيروز بيايم بيرون, توجه میکنيد اين نبرد من است. "
دولتآبادی, از آغاز مشاغل مختلفی را تجربه میکند, کار روی زمين, چوپانی, پادويی کفاشی, صاف کردن ميخهای کج و بعد به عنوان وردست پدر و برادر به عنوان دنده پيچ کارگاه تخت گيوهکشی, دوچرخه سازی, سلمانی و.... بعدها تمام مشاغلی که او در دوران نوجوانی و جوانی خود تجربه کرده است, در آثارش به خوبی نمود پيدا میکند.
دولتآبادی, پس از تجربههايی که در سبزوار پشت سرمیگذارد، عازم مشهد و آنگاه تهران میشود و به نوعی آغاز آوارگی که در اين دوران باز هم مشاغل ديگری نظير حروفچين چاپخانه, سلمانی کشتارگاه, رکلاماتور برنامههای تأتر, سوفلور کنترلچی سينما, ويزيتور روزنامه کيهان و ... را تجربه میکند.
اما تهران برای شهرستانی ۱۸ سالهای که گاه به ناچار در حاشيه خيابان گرگان میخوابد و گاه روی بام آغل گوسفندهای سلاخخانه, همهاش اين نيست.
تهران, تهران سينما هم هست. تهران سرنوشت يک انسان، تهران کتاب، تهران چخوف، جنگ اصفهان و سرانجام تهران سال ۱۳۴۰ است و در همين دوران است که دولتآبادی به صورت جدی با تأتر آشنا میشود و ۶ ماه نظری و ۶ ماه هم عملی درس تأتر میخواند. در اين دوره شاگر اول میشود و پس از آن "شبهای سفيد داستايوسکی" را بازی میکند و بعد" قرعه برای مرگ" اثر" واهه کاچا"؛ بازی در نمايش" اينس مندو"," تانيا"," نگاهی از پل"اثر" آرتور ميلر", و بعد از آن کار در اراده برنامههای تأتر است. جايی که برای دولتآبادی دلچسب نيست ؛ چرا که مجالی برای بازيگران جوان فراهم نيست, پس به گروه هنر ملی میپيوندد که دوره پرباری برای او آغاز میشود.
بازی در نمايش "شهر طلايی" تدوين "عباس جوانمرد" قصه طلسم و حرير و ماهیگير" نوشته علی حاتمی," ضيافت و عروسکها" نوشته بهرام بيضايی, سه نمايشنامه پيوسته "مرگ در پاييز" نوشته اکبر رادی و "تمام آرزوها" نوشته "نصرت نويدی" و پس از آن بازی در نمايش "راشومون" که کارگردانی آن را بعدها خود به عهده میگيرد. بعدها مشارکت در انجمن تأتر, بازی در نمايشنامه "حادثه درويشی" نوشته "آرتور ميلر" با کارگردانی "ناصر رحمانینژاد" چهرههای سيمون ماشار اثر برشت با کارگردانی مشترک محسن بلغانی و سعيد سلطانپور.
در سال ۱۳۵۳ مهين اسکويی، کارگردان تأتر از او دعوت میکند که در نمايشنامه "در اعماق" اثر ماکيسم گورکی ايفای نقش کند.
خود او میگويد: تصميم داشتم آن کار را به عنوان آخرين بازی صحنهای خودم داشته باشم, تا در واقع پايانی شايسته بر شروع صميمانه بوده باشد که البته خودم نمیدانستم پليس هم در اين مورد با من هم عقيده است, قرار است آخرين اجرا در سوسنگرد صورت بگيرد.
بيش از آن که به سوسنگرد بروم, پليس آمد و بازی به آخر رسيد! و بازجويی کوچک يکی دو ساعته, دو سال به درازا کشيد.
بازجو او را کمونيست عارف خطاب میکند و در اين دوره است که نوشتن کليدر متوقف میشود و اين يکی از دريغهای زندگی دولتآبادی است ؛ چرا که در اين سال که خود معتقد است بسيار سيال و روان مینوشته است, کار نوشتن را مجبور است رها کند.
از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۳ تأتر و داستان نويسی، دوشادوش هم، ذهن دولتآبادی را تسخير کرده بود.
او در همين سال تأتر را برای هميشه کنار میگذارد , اگر انتشار نمايشنامه ققنوس و يا فعاليت دولتآبادی را برای تشکيل سنديکای تأتر در يکی دو سال بعد از انقلاب مستثنا بدانيم ؛ اما از پانزده سال هم نفسی با تأتر و به خصوص بازيگری چيزهای زيادی برای او باقی مانده است که يکی هم ژستهای هنر پيشهواری است که اينک کاملا درونی شده و به وجهی از رفتار طبيعی و روزمره او تبديل شده است.
دولتآبادی, کار منظم داستاننويسی را با انتشار "ته شب" در سال ۱۳۴۱ آغاز میکند که در آثار او از همان نخستين اثر تا آخرين آنها سلوک خطوط تفکری کلی نگر و نشانههايی مشخص وجود دارد, همچنين تسلطهای رشکآميز او در فضاسازی و ديالوگ نويسی از همان آغاز کار پيداست. در ضمن داستانهای او داستان گذار است. گذار از يک وضعيت به وضعيت ديگر، گذاری بحرانساز و حوادثی که در زمينه همين بحران شکل میگيرند. آوارگی نيز از همان آغاز يکی از مشخصههای آثار او است, ويژگی که در دوران جوانی ويژگی بارز زندگی خود اوست.
مشخصه ديگر آثار او عشق به پدر يا خاطره پدری است, ارادت به صادق هدايت، همدلی او با هدايت بهرغم تفاوت نگاهشان که به خوبی در رمان سلوک وجه روشنتری به خود میگيرد, از ديگر مشخصههای آثار دولتآبادی است.
مشخصه ديگر آثاراو ندای اميدواری در عين کلافگی است و نگاه تلخ او به زندگی که اين اميدواری از تربيت و آموزش روستايی او ناشی میشود, که قناعت و صبوری ويژگی آن است و کاملا با نگاه شهری صادق هدايت متفاوت است.
مشخصه ديگری که در کارهای دولت آبادی بارز بود, اين است که او به شرح بيرونی آدمها بيشتر رغبت نشان میدهد تا شرح درونی آنها, گاه به نظر میرسد که اين آدمها درون ندارند, از بس که نويسنده به شرح بيرونی آنها پرداخته است, به قد و قامتشان به شکل و شمايلشان و خلق و خوی آنها بيش از آنکه نشان داده شود, به وصف در میآيند و از صافی ذهن و زبان راوی نويسنده عبور میکنند, تا ماجرا سرانجام پس از آن آغاز شود.
تم اصلی داستانهای او بر دو مدار در حرکت است: روستا و شهر.
خود او در اين باره میگويد: در کار من, از آغاز دو رگه وجود داشت, يکی رگه يا جريانی که موضوعاتش عمدتا موضوعاتی روستايی بود و يکی رگهای که موضوعاتش مربوط میشد به مسايل حول و حوش شهر و شهرنشينی ..... رگه اولی با لايههای بيابانی آغاز شد و دومی را میشود گفت با سفر.
پس از ته شب دولتآبادی "ادبار" را به همراه داستانهای بند, پای گلدسته امامزاده, هجرت سليمان, سايههای خسته و بيابانی را در مجموعه لايههای بيابانی در سال ۱۳۴۷ منتشر میکند.
داستان بعدی او هجرت سليمان و سايههای خسته, است که از نظر ساختار با آثاری که تا به آن روز منتشر کرده بسيار متفاوت است. در اين اثر، دخالت نويسنده بسيار ناچيز است, ديالوگ و عمل داستانی ماجرا را به پيش میبرد که نقش تاثر در آن غير قابل انکار است.
اثر بعدی دولتآبادی "بيابانی" است که نقطه عصيان آثار دولتآبادی نيز به شمار میرود, داستان ديگری از ناکارآمدی ساخت و ساز نوين اجتماعی.
پس از آن، دولت آبادی اولين رمانش را تحت عنوان "سفر"به چاپ میرساند که اين رمان از طرح داستان محکمی برخوردار نيست.
سفر داستان يک گره, يک بنبست است, داستان با يک بحران آغاز میشود, از بیکار شدن مختار و طليعه دنيای جديد و ورود ماشين که اين گرفتاریها را آغاز کرده است. پس از آن دولتآبادی رمان" اوسنه بابا سبحان" را منتشر میکند که از ساخت خوبی برخوردار است که با بابا سبحان آغاز میشود و بعد عروسش، شوکت و آنگاه پسرها, صالح و مصيب و ديگر شخصيتها در شبکهای منطقی از روابط اجتماعی روستا و تعاملی معقول و ناگزير که يکیيکی پا به صحنه داستان میگذارند.
رمان بعدی دولتآبادی "باشيرو" است که اين اثر با آثار قبلی دولتآبادی تفاوت فاحشی دارد.
دولتآبادی, داستانهايی دارد که پردهی داستان به روی يک زن باز میشود , جای خالی سلوچ و کليدر از آن جملهاند, باشيرو نيز از آن جمله است, پس از آن "گاوارهبان" را مینويسد که رمانی کوتاهتر از باشيرو و نه به خوبی "اوسنه بابا سبحان" است, گاوارهبان نيز چون هميشه با يک بحران آغاز میشود.
داستان بعدی دولتآبادی، "مرد" است که در سال ۵۱ نوشته میشود ؛ ولی در سال ۵۳ به دست مخاطبان میرسد. داستان کوتاه نسبتا بلندی راجع به مرد شدن يک پسر نوجوان, اين نوشته، مثل بقيه آثار دولتآبادی داستان فقر است ؛ اما داستان نکبت نيست و اين درست در جهت عکس نوشتههای نويسندهای مثل چوبک است که در آنها میتوان بوی چرک و کثافت را فهميد ؛ولی تفاوت دولتآبادی با چوبک در اين است که وقتی دولتآبادی از مردم عادی يا فرودست جامعه صحبت میکند, نگاه او نگاهی آرمانی و حتی حماسی است.
اثر بعدی او "عقيل عقيل" است, اين اثر ديگر با بحران شروع نمیشود؛ بلکه داستان با فاجعه آغاز میشود, زلزله در مرکز فاجعه، عقيل قرار دارد که همه کس اش مردهاند, جز دخترش شهربانو که با او به صحرا بوده است و جز پسرش تيمور که در گناباد به سربازی رفته است.
در "عقيل, عقيل" اين پدر است که پسر را گم کرده است ؛ اما در واقع تيمور تنها پسر عقيل نيست که همه کس و کار اوست پس باز هم عقيل پدر گم کردهای بيش نيست.
پس از آن " از خم چنبر" را منتشر میکند که بسياری معتقدند: موضوع يا ماجرا در اين داستان اهميت ندارد, اثر ديگری که از دولتآبادی منتشر میشود "ديدار بلوچ" سفرنامه کوتاهی است, که شرح سفری است که دولتآبادی به زاهدان و آن حدود داشته است. سفرنامه از مشاهدات دولتآبادی از زاهدان آغاز میشود و بعد همراه راوی به ميرجاوه و زابل هم سری میزنيم. که در اين اثر برخی افکار و روحياتی که دولتآبادی در جابهجای آثارش به عنوان تفکری محوری در داستانهايش بروز داده است, در اين اثر نمودی آشکار و مستقيم پيدا میکند.
اثر بعدی او "جای خالی سلوچ است" رمان جای خالی سلوچ با غيبت سلوچ, با جای خالی او آغاز میشود, پدر نقطه اتکاء و اطمينان خانواده، ناگهان نيست شده يا از بين رفته است.
اثر بعدی دولتآبادی "کليدر" است, رمانی در ستايش کار و زندگی و طبيعت، که خود دولتآبادی بارها گفته است "ديگر گمان نکنم که نيرو و قدرت و دل و دماغم اجازه بدهد که کاری کاملتر از کليدر بکنم.
کليدر از جهت کمی و کيفی، کاملترين کاری است که من تصور میکردهام که بتوانم و شايد بشود, گفت در برخی جهات از تصور خودم هم زيادتر است.
کليدر, يک رمان عظيم روستايی است در ۱۰ جلد و بالغ بر ۳ هزار صفحه که او بيش از ۱۵ سال عمرش را صرف نگارش آن کرده است و حجيمترين رمان فارسی به شمار میرود ؛ البته گمان نمیرود که دوباره چنين حادثهای تکرار شود, با زبانی فخيم و حماسی و بيش از شصت شخصيت که جملگی تمام و کمال پرداخته شدهاند.
دولتآبادی, در ادامه جلد دوم مردم سالخورده را مینويسد که زندگی همه آدمهايی است که چون راوی دردمند اين اثر زخمها را از اين زمانه بیرحم بر جان خود احساس میکند؛ فقر, فقر, فقر.
اثر بعدی او سلوک است که جنجالهای بسياری را به پا کرد.
سلوک، حديث نفس هم هست, حديث نفس يک نويسنده و اين نويسنده فقط محمود دولتآبادی نيست, سلوک حديث نفس نويسنده ايرانی است, در اين زمانه که اين نوشتهها بار امانتاند و چون جنازهای طاعونی روی دستمان مانده است.

نظرات دیگران (5 نظر)

بزرگ علوی

پنج شنبه سي و يکم شهريور 1384 ساعت 13:18

سال و محل تولد: 1283 ه.ق تهران
سال و محل وفات: 1376 ه.ش برلين

بزرگ‌ علوی نويسنده‌ نو پرداز ايرانی‌ دوره‌ معاصر در سال‌1283 ه.ق‌ در خانواده‌ای‌ بازرگان‌ و مشروطه‌ خواه‌ به‌ دنيا آمد.وی‌ در كودكی براي‌ ادامه‌ تحصيل‌ به‌ آلمان‌ فرستاده‌شد و پس‌ از اتمام‌ تحصيلات‌ مقدماتی‌ و عالی‌ به‌ ايران‌ بازگشت‌ و به‌ تدريس‌ و نويسندگی پرداخت‌ . علوی‌ در سال1323 سردبيری‌ مجله‌ ادبی‌ پيام‌ نو را بر عهده‌ گرفت‌ و طی‌ اين‌سالها با همكاری‌ صادق‌ هدايت و مجتبی مينوی‌ كه‌ از دوستان‌ صميمی او بودند فعاليتهاي‌ادبی‌ مختلفی‌ انجام‌ داد و يك‌ رمان‌ و دهها داستان‌ كوتاه‌ را به‌ چاپ‌ رساند; ولي‌ بنابه‌ دلايل‌ سياسی و گرايشات‌ توده‌اي چندی در زندان بسر برد و كتب وی از سال1332 لغايت 1357 اجازه‌ چاپ‌ نيافت‌ و خود نيز طی‌ اين‌ سالها در اروپا بسر برد. بزرگ‌ علوی‌ پس‌ از پيروزی‌ انقلاب‌ اسلامی به‌ ايران‌ بازگشت‌ و پس‌ از چندی‌مجددا رهسپار آلمان‌ شد. علوی‌ طی‌ سالهای‌ اقامت‌ طولانی خود در آلمان‌ سمت‌ استادی‌ دانشگاه‌ برلين‌ را بر عهده‌ داشت‌ و پس‌ از بازنشستگی‌ نيز به‌ پژوهش‌ پرداخت‌ . وی‌ در طول‌ زندگی‌ خود كتب‌ متعددی‌ نوشت‌ كه‌ برخی از آنها به‌ دليل‌ سبك‌ خاص‌نگارش‌ از كتب‌ معروف‌ فارسی‌ بشمار می‌ آيند. معروف‌ترين‌ كتاب‌ بزرگ‌ علوی‌ رمان‌ (چشمهايش‌) است‌ كه‌ ظاهرا با الهام‌ اززندگانی‌ و شاهكارهای‌ كمال‌ الملك‌ نقاش‌ معروف‌ اواخر عهد قاجار و دوره رضا شاه‌ پهلوی نگاشته‌ شده‌ است‌. نويسنده‌ در اين‌ رمان‌ از روشی‌ بديع‌ سود برده‌ است‌ بدين‌ گونه‌كه‌ قطعات‌ پراكنده‌ يك‌ ماجرا را كنار هم‌ گذاشته‌ و از آن‌ طرحی‌ كلی‌ آفريده‌ است‌ كه‌ برحدس‌ و گمان‌ تكيه‌ دارد. وی در ساير آثار خود از جمله‌ چمدان‌، ميرزا و سالاريها شيوه‌ رمانتيسم‌ اجتماعی‌ را بخوبی‌ و با موفقيت‌ اجرا نموده‌ كه‌ اوج‌ اين‌ شيوه‌ در داستان‌ كوتاه‌(گيله‌ مرد) بچشم‌ می‌ خورد. در مجموع‌ مضمون‌ اكثر داستانهای‌ علوی‌ از آرمانهای‌ سياسی‌و حزبی‌ او الهام‌ می‌گيرد و قهرمانان‌ او همانند خود وی‌ اغلب‌ انسانهای‌ ناكامی‌ هستند كه‌ دور از وطن‌، در غربت‌ و آوارگی‌ بسر می برند. بزرگ‌ علوی‌ در سال1376 ه.ش‌ در سن‌93 سالگی‌ در برلن‌ در گذشت‌.

آثار: داستان‌ ديو، چمدان‌ ، ورق‌ پاره‌هاي‌ زندان‌ ، پنجاه‌ و سه‌ نفر،نامه‌ ها، ميرزا، سالاريها،چشمهايش ،خاطرات‌ بزرگ‌ علوی،روايت‌ ،سالاری‌ها ،نامه‌های‌ برلن: از بزرگ‌ علوی‌ در دوران‌ اقامت‌ در آلمان‌ ‌. مهم‌ترين‌ ترجمه‌ های وی‌ نيز عبارتند از: دوشيزه‌ اورلئان‌ ( شيللر) ،كسب‌ و كارخانم‌ وارن‌ (برنارد شا و) ،دوازده‌ ماه‌ (ساموئل‌ مارشاك‌) ،مستنطق‌ ( پریستلی‌) ،حماسه‌ ملی‌ايران‌ ( نولد كه‌) ،باغ‌ آلبالو ( چخوف‌ ) ،افسانه‌ آفرينش‌ هدايت‌ (ترجمه‌ از فارسی‌ به‌ آلمانی‌)،گلهای‌ آبی‌ (واندا واليسلو سكايا)، دو فريفته‌ (لوپا دوويسكی‌). بزرگ‌ علوی‌ همچنين‌ دارای‌ چند مقاله‌ نقد ادبی‌ است‌ كه‌ در نوع‌ خود قابل‌ توجه‌ وتحسين‌ است‌: صادق‌ هدايت‌ (مندرج‌ در مجله‌ پيام‌ نو) ناصر خسرو مروزی‌ قباديانی‌ (پيام‌نو) نقد رمان‌ شوهر آهو خانم‌ اثر علی محمد افغانی‌ (مجله‌ كاوه).

منابع: 1- يا حقی‌، محمد جعفر: چون‌ سبوی‌ تشنه‌، تهران‌، انتشارات‌ جامی‌، 1375 ، 2- دستغيب‌، عبدالعلی‌: نقد آثار بزرگ علوی، فرزانه 1358، 3- علوی‌، بزرگ‌: ‌موريانه، تهران‌، طوس‌، 1372 -4- علوی‌، بزرگ‌: پنجاه‌ و سه‌ نفر، تهران‌، اميركبير، 1357، 5- سايت گسترش زبان فارسی

نظرات دیگران (7 نظر)

عدل

چهارشنبه شانزدهم شهريور 1384 ساعت 06:14

نوشته صادق چوبک

اسب درشکه‌ای توی جوی پهنی افتاده بود و قلم دست و کاسه زانویش خرد شده بود. آشکارا دیده می‌شد که استخوان قلم یک دستش از زیر پوست حنایی‌اش جابجا شده و از آن خون آمده بود. کاسه زانوی دست دیگرش به کلی از بند جدا شده بود و به چند رگ و ریشه که تا آخرین مرحله وفاداری‌‌اش را به جسم او از دست نداده بود گیر بود.سم یک دستش _آنکه از قلم شکسته بود _ به طرف خارج برگشته بود و نعل براق ساییده‌ای که به سه دانه میخ گیر بود روی آن دیده می‌شد.

آب جو یخ بسته بود و تنها حرارت تن اسب یخ‌های اطراف بدنش را آب کرده بود. تمام بدنش توی آب گل آلود خونینی افتاده بود. پی در پی نفس می‌زد. پره‌های بینیش باز و بسته می شد. نصف زبانش از لای دندان‌های کلید شده‌اش بیرون زده بود. دور دهنش کف خون‌آلودی دیده می‌شد. یالش به طور حزن‌انگیزی روی پیشانیش افتاده بود و دو سپور و یک عمله راهگذر که لباس سربازی بی سردوشی تنش بود و کلاه خدمت بی‌آفتاب گردان به سر داشت می خواستند آن را از جو بیرون بیاورند.

یکی از سپورها که حنای تندی بسته بود گفت:

من دمبشو می‌گیرم و شما هر کدامتون یه پاشو بگیرین و یه هو از زمین بلندش می‌کنیم. انوخت نه اینه که حیوون طاقت درد نداره و نمی تونه دساشو رو زمین بذاره یه هو خیز ور می‌دارد. انوخت شما جلدی پاشو ول دین منم دمبشو ول می‌دم. رو سه تا پاش می تونه بند شه دیگه. اون دسش خیلی نشکسه. چطوره که مرغ روی دو پا وایمیسه این نمی‌تونه رو سه پا واسه؟

یک آقایی که کیف قهوه‌ای زیر بغلش بود و عینک رنگی زده بود گفت:

- مگر می‌شود حیوان را اینطور بیرون آورد؟ شما‌ها باید چند نفر بشید و تمام هیکل بلندش کنید و بذاریدش تو پیاده‌رو.

یکی از تماشاچی‌ها که دست بچه خردسالی را در دست داشت با اعتراض گفت:

- این زبون بسته دیگه واسه صاحباش پول نمی‌شه. باید به یه گلوله کلکشو کند.

بعد رویش را کرد به پاسبان مفلوکی که کنار پیاده‌رو ایستاده بود و لبو می خورد و گفت:

- آژدان سرکار که تپونچه دارین چرا اینو راحتش نمی کنین؟ حیوون خیلی رنج می‌بره.

پاسبان همانطور که یک طرف لپش از لبویی که تو دهنش بود باد کرده بود با تمسخر جواب داد:

- زکی قربان آقا! گلوله اولنده که مال اسب نیس و مال دزه دومنده حالو اومدیم و ما اینو همینطور که می‌فرمایین راحتش کردیم به روز قیومت و سوال جواب اون دنیاشم کاری نداریم فردا جواب دولتو چی بدیم؟ آخه از من لاکردار نمی‌پرسن که تو گلولتو چیکارش کردی؟

سید عمامه به سری که پوستین مندرسی روی دوشش بوی گفت:

- ای بابا حیوون با کیش نیس. خدا را خوش نمی‌یاد بکشندش. فردا خوب می‌شه. دواش یه فندق مومیاییه.

تماشاچی روزنامه به دستی که تازه رسیده بود پرسید:

- مگه چطور شده؟

یک مرد چپقی جواب داد:

- و الله من اهل این محل نیستم. من رهگذرم.

لبو فروش سرسوکی همانطور که با چاقوی بی دسته‌اش برای مشتری لبو پوست می‌کند جواب داد:

- هیچی اتول بهش خورده سقط شده. زبون بسته از سحر تا حالا همین جا تو آب افتاده جون می‌کنه. هیشکی به فکرش نیس. اینو... بعد حرفش را قعط کرد و به یک مشتری گفت:

یه قرون!... و آن وقت فریاد زد:

قند بی کپن دارم ! سیری یک قرون می‌دم.

باز همان مرد روزنامه به دست پرسید :

- حالا صاحب نداره؟

مرد کت چرمی قلچماقی که ریخت شوفر ها را داشت و شال سبزی دور گردنش بود جواب داد:

- چطور صاحب نداره. مگه بی صاحبم می‌شه؟ پوسش خودش دس کم پونزده تومن می‌ارزه. درشکه چیش تا همین حالا اینجا بود; به نظر رفت درشکشو بذاره برگرده.

پسربچه ای که دستش تو دست آن مرد بود سرش را بلند کرد و پرسید:

- بابا جون درشکه چیش درشکشو با چی برده برسونه مگه نه اسبش مرده؟

یک آقای عینکی خوش لباس پرسید:

- فقط دستاش خرد شده؟

همان مرد قلچماق که ریخت شوفر ها را داشت و شال سبزی دور گردنش بود جواب داد:

- درشکه‌چیش می‌گفت دندهاشم خرد شده.

بخار تنکی از سوراخ های بینی اسب بیرون می‌آمد. از تمام بدنش بخار بلند می‌شد. دنده هایش از زیر پوستش دیده می‌شد. روی کفلش جای یک پنج انگشت گل خشک شده داغ خورده بود. روی گردن و چند جای دیگر بدنش هم گلی بود. بعضی جاهای پوست بدنش می‌پرید. بدنش به شدت می‌لرزید. ابدا ناله نمی‌کرد. قیافه‌اش آرام و بی التماس بود. قیافه یک اسب سالم را داشت و با چشمان گشاد و بی اشک به مردم نگاه می‌کرد.

نظرات دیگران (7 نظر)

صادق چوبک

يکشنبه بيست و سوم مرداد ماه 1384 ساعت 22:04

سال و محل توّلد: 1295 بوشهر
سال و محّل وفات: تابستان 1377 آمريكا

زندگينامه: سالشمار زندگي صادق چوبک تولد: تيرماه 1295 در بوشهر. فرزند آقا اسماعيل بازرگان همسر: قدسي(1296). فرزندان: روزبه (1323 ش.) و بابک (1326 ش.) آموزش ابتدايي: تا کلاس سوم در مدرسه سعادت بوشهر (1303) نقل مکان به شيراز، تحصيل در مدارس شفاعيه، باقريه، سلطانيه و حيات شيراز و کالج آمريکايي در تهران در سال 1316 ازدواج با قدسي، استخدام در وزارت فرهنگ و آغاز تدريس در مدرسه شرافت خرمشهر، سال تحصيلي 17-1316 احضار به خدمت سربازي. سال اول سرباز معمولي مي شود و در سال دوم به دليل تسلط به زبان انگليسي به عنوان مترجم خدمتش را در ستاد ارتش به پايان مي آورد(1319). خاموشي در بيمارستاني در شهر برکلي کاليفرنيا در 13 تيرماه 1377.
صادق چوبک، در سال 1295 هجري خورشيدي در بوشهر بدنيا آمد. پدرش تاجر بود، اما به دنبال شغل پدر نرفت و به کتاب روي آورد. در بوشهر و شيراز درس خواند و دوره کالج آمريکايي تهران را هم گذراند. در سال 1316 به استخدام وزارت فرهنگ درآمد. اولين مجموعه و داستانش را با نام " خيمه شب بازي " در سال 1324 منتشر کرد. در اين اثر و " چرا دريا طوفاني شد " (1328) بيشتر به توصيف مناظر مي پردازد، ضمن اينکه شخصيت هاي داستان و روابط آنها و روحيات آنها نيز به تصوير کشيده مي شود. اولين اثرش را هم که حاوي سه داستان و يک نمايشنامه بود، تحت عنوان " انتري که لوطيش مرده بود " به چاپ سپرد. آثار ديگر وي که برايش شهرت فراوان به ارمغان آورد، رمانهاي " تنگسير " و " سنگ صبور " بود. تنگسير به 18 زبان ترجمه شده است. امير نادري، فيلمساز معروف ايراني، در سال 1352 بر اساس آن فيلمي به همين نام ساخته. در " سنگ صبور " جريان سيال ذهني روايت و بيان داستان از زبان افراد مختلف بکار گرفته شده است، اين اثر بحث زيادي را در محافل ادبي آن زمان برانگيخت. ديگر آثار داستاني چوبک عبارتند از: چراغ آخر ( مجموعه هشت داستان کوتاه )، روز اول قبر ( مجموعه ده داستان کوتاه). چوبک به زبان انگليسي مسلط بود و دستي نيز در ترجمه داشت. وي قصه معروف " پينوکيو " را با نام " آدمک چوبي" به فارسي برگرداند. شعر " غراب " اثر " ادگار آلن پو " نيز به همت وي ترجمه شد. آخرين اثر منتشره اش هم ترجمه حکايت هندي عاشقانه اي به نام " مهپاره " بود که در زمستان 1370 منتشر گرديد. وی از اولين کوتاه نويسان قصه فارسي است و پس از محمد علي جمالزاده و صادق هدايت مي توان از او بعنوان يکي از پيشروان قصه نويسي جديد ايران نام برد. فرم قصه هاي جمالزاده بيشتر حکايت گونه و شبيه نويسندگان فرانسوي قرن نوزدهم بود. قصه هاي صادق هدايت هم فراز و نشيب بسيار داشت، گاهي از نظر فرم کاملا استوار و بر اساس معيارهاي قصه نويسي جديد بود و گاهي هم در واقع همان حکايت نويسي، بود که با چاشني طنز همراه مي شد. در اين ميان البته " بوف کور " استثنايي و بي بديل بود و از جهات مختلفي مورد توجه قرار گرفت. گروهي آن را قصه اي روانشناختي و نو دانستند و پيشرفتي در فرم قصه نويسي ايران به سوي قصه نويسي غربي، محسوب نمودند. صادق چوبک متاثر از همين نظر بود و از همين جا آغاز کرد. وي در قصه هايش ذهن و روان قهرمانهايش را مورد توجه قرار داد و سعي کرد به شخصيت هايش عمق ببخشد. همين تلاش براي عمق بخشيدن به شخصيت ها، بر نحوه بيان وي تاثير گذاشت. در سنگ صبور قصه را از زبان شخصيت هاي مختلف مي خوانيم، نحوه بياني که در قصه نويسي نوپاي ايران کاملا تازگي داشت. وي براي بيان افکار ذهني هر يک از شخصيت ها ناگزير بود به زبان هر يک از آنها بنويسد و اين خود به تغيير نثر در طول داستان منتهي شد که باز نسبت به ديگران پيشرفتي جدي محسوب مي شد. در آثار چوبک هر شخصيت داستان به زبان خودش، زبان متناسب با فرهنگ و خانواده و سن و سالش سخن مي گويد، کودک، کودکانه مي انديشد و کودکانه هم حرف مي زند، زن زنانه فکر ميکند و زنانه هم حرف ميزند و بدين ترتيب هر يک از شخصيت ها به بهترين وجه شکل مي گيرند و شخصيت پردازي موفقي ايجاد مي شود که در بستر حوادث داستان، زيبايي و عمق خوشايندي به داستان ميدهد. وي در توصيف واقعيتهاي زندگي نيز وسواس زيادي داشت و اين نيز از ويژگي هاي آثار وي است. چوبک به سبب همين دقت نظر در جزئي نگري ها و درون بيني ها، رئاليست افراطي وگاهي حتا ناتوراليست خوانده اند. آثار چوبک از سالها پيش مورد نقد و بررسي جدي قرار گرفته و در کتابهاي مختلفي از جمله " قصه نويسي " (رضا براهني)، " نويسندگان پيشرو ايران " (محمد علي سپانلو) و "نويسندگان پيشگام در قصه نويسي امروز ايران"(علي اکبر کسمايي)، نوشته هايش تحليل شده اند. صادق چوبک در اواخر عمر بينايي اش را از دست داد و در اوايل تابستان 1377، در آمريکا درگذشت و بنا به وصيتش يادداشتهاي منتشر نشده اش را سوزاندند.

آثار:در سال 1324 شمسي چاپ اولين کتاب با عنوان خيمه شب بازي حاوي 11 قصه. به علت قصهً اسائه ادب ده سالي از انتشار اين کتاب جلوگيري مي شود. در اين مجموعه " اسائه ادب " به صادق هدايت و " بعدازظهر آخر پائيز " مسعود فرزاد هديه شده است. در سال 1328 شمسي انتشار دومين مجموعه قصه با عنوان " انتري که لوطيش مرده بود " حاوي سه قصه و يک نمايشنامه. در سال 1329 شمسي چاپ قصه ها در نشريات مختلف و از نخستين دوره مجله سخن به بعد. در سال 1334 شمسي انتشار چاپ دوم خيمه شب بازي پس از ممنوعيت ده ساله. در اين چاپ " اسائه ادب " حذف و به جاي آن " آه انسان " آمده بود. سفر به آمريکا براي شرکت در سميناري در دانشگاه هاروارد. سفر به مسکو، سمرقند، بخارا و تاجيکستان به دعوت کانون نويسندگان شوروي. ترجمه پينوکيو اثر کارلو کولودي به نام آدمک چوبي. در سال 1336 شمسي ترجمه انتري که لوطيش مرده بود توسط پيتر لوري و چاپ آن در مجله دنياي جديد نويسندگي شماره 11. در سال 1338 شمسي ترجمه شعر " غراب " ادگار آلن پو در نشريه کاوش در سال 1341 شمسي تهيه فيلم دريا بر اساس قصه " چرا دريا توفاني شده بود "، از مجموعه انتري که لوطيش مرده بود به وسيله ابراهيم گلستان و با شرکت فروغ فرخزاد که ناتمام ماند. در سال 1342 شمسي چاپ رمان تنگسير که به قدسي خانم چوبک هديه است. اين رمان به زبان هاي مختلف ترجمه شده است. در سال 1344 شمسي چاپ کتاب چراغ آخر که حاوي 8 داستان کوتاه و يک شعر است. انتشار کتاب روز اول قبر که به روزبه چوبک هديه شده است. حاوي ده قصه و يک نمايشنامه " هفتخط " است. اين نمايش توسط دانشجويان ژاپني دانشگاه شيراز به روي صحنه رفته است. در سال 1345 شمسي انتشار رمان سنگ صبور که آن را به زادگاهش بوشهر هديه کرده است. در سال 1346 شمسي مصاحبه صدرالدين الهي با پرويز ناتل خانلري ( درباره چوبک ) در سال 1348 شمسي چاپ نوشته اي از نصرت رحماني با عنوان " درازناي سه شب پرگو " در روزنامه آيندگان. در سال 1349 شمسي تدريس در دانشگاه يوتا به مدت يک سال به عنوان استاد مهمان. در سال 1351 شمسي قبول دعوت براي شرکت در کنفرانس نويسندگان آسيايي و آفريقايي در آلماتا، قزاقستان شوروي. چاپ برگزيده آثار چوبک به زبان روسي در مسکو توسط کميساروف و بانو عثمانووا. انتشار ضميمه اي در روزنامه اطلاعات با عنوان ويژه صادق چوبک. در سال 1353 شمسي نمايش فيلم سينمايي تنگسير به کارگرداني امير نادري بر اساس نوشته چوبک. ترجمه " مسيو ايلاس " توسط پروفسور ويليام هناوي، استاد زبان فارسي دانشگاه پنسيلوانيا. چوبک در اين سال خود را بازنشسته مي کند؛ بعد از مدتي راهي انگلستان مي شود و سپس به آمريکا مي رود. آقا اسماعيل پدر چوبک در سن 79 سالگي در لندن فوت مي کند. در سال 1358 شمسي ترجمه سنگ صبور به انگليسي توسط محمد رضا قانون پرور. اين ترجمه در سال 1368 به وسيله انتشارات مزدا در کاليفرنيا انتشار يافت. تر جمه روز اول قبر در سال 1359 در سال 1361 شمسي ترجمه برگزيده اي از آثار چوبک. 1369 شمسي بزرگداشت چوبک در دانشگاه کاليفرنيا(برکلي)(19 فروردين برابر با 8 آوريل). 1370 انتشار کتاب مهپاره(ترجمه)، انتشارات نيلوفر، تهران. در سال 1371 شمسي اختصاص نشستي در کنفرانس مطالعات خاور ميانه در شهر پورتلند آمريکا، به قصه نويسي چوبک. سخنرانان: محمد رضا قانون پرور، فريدون فرخ، و محمد مهدي خرمي. در سال 1373 شمسي اختصاص بخشي از مجله ايرانشناسي به صادق چوبک.

منابع: سايت شوراي گسترش زبان فارسي

http://www.persian-language.org/Group/Talk.asp?ID=186&P=12

نظرات دیگران (3 نظر)

فارسی شکر است

دوشنبه دهم مرداد ماه 1384 ساعت 08:13

این هم داستانی از پدر داستان نویسی ایران
جمالزاده

هيچ جاي دنيا تر و خشك را مثل ايران با هم نمي‌سوزانند. پس از پنج سال در به دري و خون جگري هنوز چشمم از بالاي صفحه‌ي كشتي به خاك پاك ايران نيفتاده بود كه آواز گيلكي كرجي بان‌هاي انزلي به گوشم رسيد كه «بالام جان، بالام جان» خوانان مثل مورچه‌هايي كه دور ملخ مرده‌اي را بگيرند دور كشتي را گرفته و بلاي جان مسافرين شدند و ريش هر مسافري به چنگ چند پاروزن و كرجي بان و حمال افتاد. ولي ميان مسافرين كار من ديگر از همه زارتر بود چون سايرين عموما كاسب‌كارهاي لباده دراز و كلاه كوتاه باكو و رشت بودند كه به زور چماق و واحد يموت هم بند كيسه‌شان باز نمي‌شود و جان به عزرائيل مي‌دهند و رنگ پولشان را كسي نمي‌بيند. ولي من بخت برگشته‌ي مادر مرده مجال نشده بود كلاه لگني فرنگيم را كه از همان فرنگستان سرم مانده بود عوض كنم و ياروها ما را پسر حاجي و لقمه‌ي چربي فرض كرده و «صاحب، صاحب» گويان دورمان كردند و هر تكه از اسباب‌هايمان مايه‌النزاع ده راس حمال و پانزده نفر كرجي بان بي‌انصاف شد و جيغ و داد و فريادي بلند و قشقره‌اي برپا گرديد كه آن سرش پيدا نبود. ما مات و متحير و انگشت به دهن سرگردان مانده بوديم كه به چه بامبولي يخه‌مان را از چنگ اين ايلغاريان خلاص كنيم و به چه حقه و لمي از گيرشان بجهيم كه صف شكافته شد و عنق منكسر و منحوس دو نفر از ماموران تذكره كه انگاري خود انكر و منكر بودند با چند نفر فراش سرخ پوش و شير و خورشيد به كلاه با صورت‌هايي اخمو و عبوس و سبيل‌هاي چخماقي از بناگوش دررفته‌اي كه مانند بيرق جوع و گرسنگي، نسيم دريا به حركتشان آورده بود در مقابل ما مانند آئينه‌ي دق حاضر گرديدند و همين كه چشمشان به تذكره‌ي ما افتاد مثل اينكه خبر تير خوردن شاه يا فرمان مطاع عزرائيل را به دستشان داده باشند يكه‌اي خورده و لب و لوچه‌اي جنبانده سر و گوشي تكان دادند و بعد نگاهشان را به ما دوخته و چندين بار قد و قامت ما را از بالا به پايين و از پايين به بالا مثل اينكه به قول بچه‌هاي تهران برايم قبايي دوخته باشند برانداز كرده بالاخره يكيشان گفت «چه طور! آيا شما ايراني هستيد؟»

گفتم « ماشاءالله عجب سوالي مي‌فرماييد، پس مي‌خواهيد كجايي باشم؛ البته كه ايراني هستم، هفت جدم هم ايراني بوده‌اند، در تمام محله‌ي سنگلج مثل گاو پيشاني سفيد احدي پيدا نمي‌شود كه پير غلامتان را نشناسد!»

ولي خير، خان ارباب اين حرف‌ها سرش نمي‌شد و معلوم بود كه كار يك شاهي و صد دينار نيست و به آن فراش‌هاي چناني حكم كرد كه عجالتا «خان صاحب» را نگاه دارند تا «تحقيقات لازمه به عمل آيد» و يكي از آن فراش‌ها كه نيم زرع چوب چپقش مانند دسته شمشيري از لاي شال ريش ريشش بيرون آمده بود دست انداخت مچ ما را گرفت و گفت «جلو بيفت» و ما هم ديگر حساب كار خود را كرده و ماست‌ها را سخت كيسه انداختيم. اول خواستيم هارت و هورت و باد و بروتي به خرج دهيم ولي ديديم هوا پست است و صلاح در معقول بودن.

خداوند هيچ كافري را گير قوم فراش نيندازد! ديگر پيرت مي‌داند كه اين پدر آمرزيده‌ها در يك آب خوردن چه بر سر ما آوردند. تنها چيزي كه توانستيم از دستشان سالم بيرون بياوريم يكي كلاه فرنگيمان بود و ديگري ايمانمان كه معلوم شد به هيچ كدام احتياجي نداشتند. والا جيب و بغل و سوراخي نماند كه آن را در يك طرفة‌العين خالي نكرده باشند و همين كه ديدند ديگر كما هو حقه به تكاليف ديواني خود عمل نموده‌اند ما را در همان پشت گمرك‌خانه‌ي ساحل انزلي تو يك هولدوني تاريكي انداختند كه شب اول قبر پيشش روشن بود و يك فوج عنكبوت بر در و ديوارش پرده‌داري داشت و در را از پشت بستند و رفتند و ما را به خدا سپردند. من در بين راه تا وقتي كه با كرجي از كشتي به ساحل مي‌آمديم از صحبت مردم و كرجي‌بانها جسته جسته دستگيرم شده بود كه باز در تهران كلاه شاه و مجلس تو هم رفته و بگير و ببند از نو شروع شده و حكم مخصوص از مركز صادر شده كه در تردد مسافرين توجه مخصوص نمايند و معلوم شد كه تمام اين گير و بست‌ها از آن بابت است. مخصوصا كه مامور فوق‌العاده‌اي هم كه همان روز صبح براي اين كار از رشت رسيده بود محض اظهار حسن خدمت و لياقت و كارداني ديگر تر و خشك را با هم مي‌سوزاند و مثل سگ هار به جان مردم بي‌پناه افتاده و درضمن هم پا تو كفش حاكم بيچاره كرده و زمينه‌ي حكومت انزلي را براي خود حاضر مي‌كرد و شرح خدمات وي ديگر از صبح آن روز يك دقيقه‌ي راحت به سيم تلگراف انزلي به تهران نگذاشته بود.

من در اول چنان خلقم تنگ بود كه مدتي اصلا چشمم جايي را نمي‌ديد ولي همين كه رفته رفته به تاريكي اين هولدوني عادت كردم معلوم شد مهمان‌هاي ديگري هم با ما هستند. اول چشمم به يك نفر از آن فرنگي‌مآب‌هاي كذايي افتاد كه ديگر تا قيام قيامت در ايران نمونه و مجسمه‌ي لوسي و لغوي و بي‌سوادي خواهند ماند و يقينا صد سال ديگر هم رفتار و كردارشان تماشاخانه‌هاي ايران را (گوش شيطان كر) از خنده روده‌بر خواهد كرد. آقاي فرنگي‌مآب ما با يخه‌اي به بلندي لوله‌ي سماوري كه دود خط آهن‌هاي نفتي قفقاز تقريبا به همان رنگ لوله سماورش هم درآورده بود در بالاي طاقچه‌اي نشسته و در تحت فشار اين يخه كه مثل كندي بود كه به گردنش زده باشند در اين تاريك و روشني غرق خواندن كتاب روماني بود. خواستم جلو رفته يك «بن جور موسيويي» قالب زده و به يارو برسانم كه ما هم اهل بخيه‌ايم ولي صداي سوتي كه از گوشه‌اي از گوشه‌هاي محبس به گوشم رسيد نگاهم را به آن طرف گرداند و در آن سه گوشي چيزي جلب نظرم را كرد كه در وهله‌ي اول گمان كردم گربه‌ي براق سفيدي است كه بر روي كيسه‌ي خاكه زغالي چنبره زده و خوابيده باشد ولي خير معلوم شد شيخي است كه به عادت مدرسه دو زانو را در بغل گرفته و چمباتمه زده و عبا را گوش تا گوش دور خود گرفته و گربه‌ي براق سفيد هم عمامه‌ي شيفته و شوفته‌ي اوست كه تحت‌الحنكش باز شده و درست شكل دم گربه‌اي را پيدا كرده بود و آن صداي سيت و سوت هم صوت صلوات ايشان بود.

پس معلوم شد مهمان سه نفر است. اين عدد را به فال نيكو گرفتم و مي‌خواستم سر صحبت را با رفقا باز كنم شايد از درد يكديگر خبردار شده چاره‌اي پيدا كنيم كه دفعتا در محبس چهارطاق باز شد و با سر و صداي زيادي جوانك كلاه نمدي بدبختي را پرت كردند توي محبس و باز در بسته شد. معلوم شد مأمور مخصوصي كه از رشت آمده بود براي ترساندن چشم اهالي انزلي اين طفلك معصوم را هم به جرم آن كه چند سال پيش در اوايل شلوغي مشروطه و استبداد پيش يك نفر قفقازي نوكر شده بود در حبس انداخته است. ياروي تازه وارد پس از آن كه ديد از آه و ناله و غوره چكاندن دردي شفا نمي‌يابد چشم‌ها را با دامن قباي چركين پاك كرده و در ضمن هم چون فهميده بود قراولي كسي پشت در نيست يك طوماري از آن فحش‌هاي آب نكشيده كه مانند خربزه‌ي گرگاب و تنباكوي هكان مخصوص خاك ايران خودمان است، نذر جد و آباد (آباء) اين و آن كرد و دو سه لگدي هم با پاي برهنه به در و ديوار انداخت و وقتي كه ديد در محبس هرقدر هم پوسيده باشد باز از دل مأمور دولتي سخت‌تر است تف تسليمي به زمين و نگاهي به صحن محبس انداخت و معلومش شد كه تنها نيست. من كه فرنگي بودم و كاري از من ساخته نبود، از فرنگي‌مآب هم چشمش آبي نمي‌خورد. اين بود كه پابرچين پابرچين به طرف آقا شيخ رفته و پس از آن كه مدتي زول زول نگاه خود را به او دوخت با صدايي لرزان گفت: «جناب شيخ تو را به حضرت عباس آخر گناه من چيست؟ آدم والله خودش را بكشد از دست ظلم مردم آسوده شود!»

به شنيدن اين كلمات منديل جناب شيخ مانند لكه ابري آهسته به حركت آمد و از لاي آن يك جفت چشمي نمودار گرديد كه نگاه ضعيفي به كلاه نمدي انداخته و از منفذ صوتي كه بايستي در زير آن چشم‌ها باشد و درست ديده نمي‌شد با قرائت و طمأنينه‌ي تمام كلمات ذيل آهسته و شمرده مسموع سمع حضار گرديد: ‌«مؤمن! عنان نفس عاصي قاصر را به دست قهر و غضب مده كه الكاظمين الغيظ و العافين عن الناس...»

كلاه نمدي از شنيدن اين سخنان هاج و واج مانده و چون از فرمايشات جناب آقا شيخ تنها كلمه‌ي كاظمي دستگيرش شده بود گفت: «نه جناب اسم نوكرتان كاظم نيست رمضان است. مقصودم اين بود كه كاش اقلا مي‌فهميديم براي چه ما را اينجا زنده به گور كرده‌اند.»

اين دفعه هم باز با همان متانت و قرائت تام و تمام از آن ناحيه‌ي قدس اين كلمات صادر شد: «جزاكم الله مؤمن! منظور شما مفهوم ذهن اين داعي گرديد. الصبر مفتاح الفرج. ارجو كه عما قريب وجه حبس به وضوح پيوندد و البته الف البته باي نحو كان چه عاجلا و چه آجلا به مسامع ما خواهد رسيد. علي‌العجاله در حين انتظار احسن شقوق و انفع امور اشتغال به ذكر خالق است كه علي كل حال نعم الاشتغال است».

رمضان مادر مرده كه از فارسي شيرين جناب شيخ يك كلمه سرش نشد مثل آن بود كه گمان كرده باشد كه آقا شيخ با اجنه و از ما بهتران حرف مي‌زند يا مشغول ذكر اوراد و عزايم است آثار هول و وحشت در وجناتش ظاهر شد و زير لب بسم‌اللهي گفت و يواشكي بناي عقب كشيدن را گذاشت. ولي جناب شيخ كه آرواره‌ي مباركشان معلوم مي‌شد گرم شده است بدون آن كه شخص مخصوصي را طرف خطاب قرار دهند چشم‌ها را به يك گله ديوار دوخته و با همان قرائت معهود پي خيالات خود را گرفته و مي‌فرمودند: «لعل كه علت توقيف لمصلحة يا اصلا لا عن قصد به عمل آمده و لاجل ذلك رجاي واثق هست كه لولاالبداء عما قريب انتهاء پذيرد و لعل هم كه احقر را كان لم يكن پنداشته و بلارعاية‌المرتبه والمقام باسوء احوال معرض تهلكه و دمار تدريجي قرار دهند و بناء علي هذا بر ماست كه باي نحو كان مع الواسطه او بلاواسطة‌الغير كتبا و شفاها علنا او خفاء از مقامات عاليه استمداد نموده و بلاشك به مصداق مَن جَد وَجَدَ به حصول مسئول موفق و مقضي‌المرام مستخلص شده و برائت مابين الاماثل ولاقران كالشمس في وسط النهار مبرهن و مشهود خواهد گرديد...»

رمضان طفلك يكباره دلش را باخته و از آن سر محبس خود را پس پس به اين سر كشانده و مثل غشي‌ها نگاه‌هاي ترسناكي به آقا شيخ انداخته و زيرلبكي هي لعنت بر شيطان مي‌كرد و يك چيز شبيه به آية‌الكرسي هم به عقيده‌ي خود خوانده و دور سرش فوت مي‌كرد و معلوم بود كه خيالش برداشته و تاريكي هم ممد شده دارد زهره‌اش از هول و هراس آب مي‌شود. خيلي دلم برايش سوخت. جناب شيخ هم كه ديگر مثل اينكه مسهل به زبانش بسته باشند و با به قول خود آخوندها سلس‌القول گرفته باشد دست‌بردار نبود و دست‌هاي مبارك را كه تا مرفق از آستين بيرون افتاده و از حيث پرمويي دور از جناب شما با پاچه‌ي گوسفند بي‌شباهت نبود از زانو برگرفته و عبا را عقب زده و با اشارات و حركاتي غريب و عجيب بدون آن كه نگاه تند و آتشين خود را از آن يك گله ديوار بي‌گناه بردارد گاهي با توپ و تشر هرچه تمام‌تر مأمور تذكره را غايبانه طرف خطاب و عتاب قرار داده و مثل اينكه بخواهد برايش سرپاكتي بنويسد پشت سر هم القاب و عناويني از قبيل «علقه مضغه»، «مجهول الهويه»، «فاسد العقيده»، «شارب الخمر»، «تارك الصلوة»، «ملعون الوالدين» و «ولدالزنا»‌ و غيره و غيره (كه هركدامش براي مباح نمودن جان و مال و حرام نمودن زن به خانه‌ي هر مسلماني كافي و از صدش يكي در يادم نمانده) نثار مي‌كرد و زماني با طمأنينه و وقار و دلسوختگي و تحسر به شرح «بي مبالاتي نسبت به اهل علم و خدام شريعت مطهره» و «توهين و تحقيري كه به مرات و به كرات في كل ساعة» بر آن‌ها وارد مي‌آيد و «نتايج سوء دنيوي و اخروي» آن پرداخته و رفته رفته چنان بيانات و فرمايشات موعظه‌آميز ايشان درهم و برهم و غامض مي‌شد كه رمضان كه سهل است جد رمضان هم محال بود بتواند يك كلمه‌ي آن را بفهمد و خود چاكرتان هم كه آن همه قمپز عربي‌داني مي‌كرد و چندين سال از عمر عزيز زيد و عمرو را به جان يكديگر انداخته و به اسم تحصيل از صبح تا شام به اسامي مختلف مصدر ضرب و دعوي و افعال مذمومه‌ي ديگر گرديده و وجود صحيح و سالم را به قول بي‌اصل و اجوف اين و آن و وعده و وعيد اشخاص ناقص‌العقل متصل به اين باب و آن باب دوانده و كسر شأن خود را فراهم آورده و حرف‌هاي خفيف شنيده و قسمتي از جواني خود را به ليت و لعل و لا و نعم صرف جر و بحث و تحصيل معلوم و مجهول نموده بود، به هيچ نحو از معاني بيانات جناب شيخ چيزي دستگيرم نمي‌شد.

در تمام اين مدت آقاي فرنگي‌مآب در بالاي همان طاقچه نشسته و با اخم و تخم تمام توي نخ خواندن رومان شيرين خود بود و ابدا اعتنايي به اطرافي‌هاي خويش نداشت و فقط گاهي لب و لوچه‌اي تكانده و تُك يكي از دو سبيلش را كه چون دو عقرب جراره بر كنار لانه‌ي دهان قرار گرفته بود به زير دندان گرفته و مشغول جويدن مي‌شد و گاهي هم ساعتش را درآورده نگاهي مي‌كرد و مثل اين بود كه مي‌خواهد ببيند ساعت شير و قهوه رسيده است يا نه.

رمضان فلك زده كه دلش پر و محتاج به درد دل و از شيخ خيري نديده بود چاره را منحصر به فرد ديده و دل به دريا زده مثل طفل گرسنه‌اي كه براي طلب نان به نامادري نزديك شود به طرف فرنگي‌مآب رفته و با صدايي نرم و لرزان سلامي كرده و گفت: «آقا شما را به خدا ببخشيد! ما يخه چركين‌ها چيزي سرمان نمي‌شود، آقا شيخ هم كه معلوم است جني و غشي است و اصلا زبان ما هم سرش نمي‌شود عرب است. شما را به خدا آيا مي‌توانيد به من بفرماييد براي چه ما را تو اين زندان مرگ انداخته‌اند؟»

به شنيدن اين كلمات آقاي فرنگي‌مآب از طاقچه پايين پريده و كتاب را دولا كرده و در جيب گشاد پالتو چپانده و با لب خندان به طرف رمضان رفته و «برادر، برادر» گويان دست دراز كرد كه به رمضان دست بدهد. رمضان ملتفت مسئله نشد و خود را كمي عقب كشيد و جناب خان هم مجبور شدند دست خود را بي‌خود به سبيل خود ببرند و محض خالي نبودن عريضه دست ديگر را هم به ميدان آورده و سپس هر دو را روي سينه گذاشته و دو انگشت ابهام را در سوراخ آستين جليقه جا داده و با هشت رأس انگشت ديگر روي پيش سينه‌ي آهاردار بناي تنبك زدن را گذاشته و با لهجه‌اي نمكين گفت: «اي دوست و هموطن عزيز! چرا ما را اينجا گذاشته‌اند؟ من هم ساعت‌هاي طولاني هر چه كله‌ي خود را حفر مي‌كنم آبسولومان چيزي نمي‌يابم نه چيز پوزيتيف نه چيز نگاتيف. آبسولومان آيا خيلي كوميك نيست كه من جوان ديپلمه از بهترين فاميل را براي يك... يك كريمينل بگيرند و با من رفتار بكنند مثل با آخرين آمده؟ ولي از دسپوتيسم هزار ساله و بي قاناني و آربيترر كه ميوه‌جات آن است هيج تعجب‌آورنده نيست. يك مملكت كه خود را افتخار مي‌كند كه خودش را كنستيتوسيونل اسم بدهد بايد تريبونال‌هاي قاناني داشته باشد كه هيچ كس رعيت به ظلم نشود. برادر من در بدبختي! آيا شما اينجور پيدا نمي‌كنيد؟»

رمضان بيچاره از كجا ادراك اين خيالات عالي برايش ممكن بود و كلمات فرنگي به جاي خود ديگر از كجا مثلا مي‌توانست بفهمد كه «حفر كردن كله» ترجمه‌ي تحت‌اللفظي اصطلاحي است فرانسوي و به معني فكر و خيال كردن است و به جاي آن در فارسي مي‌گويند «هرچه خودم را مي‌كشم...» يا «هرچه سرم را به ديوار مي‌زنم...» و يا آن كه «رعيت به ظلم» ترجمه‌ي اصطلاح ديگر فرانسوي است و مقصود از آن طرف ظلم واقع شدن است. رمضان از شنيدن كلمه‌ي رعيت و ظلم پيش عقل نافص خود خيال كرد كه فرنگي‌مآب او را رعيت و مورد ظلم و اجحاف ارباب ملك تصور نموده و گفت: «نه آقا، خانه زاد شما رعيت نيست. همين بيست قدمي گمرك خانه شاگرد قهوه‌چي هستم!»

جناب موسيو شانه‌اي بالا انداخته و با هشت انگشت به روي سينه قايم ضربش را گرفته و سوت زنان بناي قدم زدن را گذاشته و بدون آن كه اعتنايي به رمضان بكند دنباله‌ي خيالات خود را گرفته و مي‌گفت: «رولوسيون بدون اولوسيون يك چيزي است كه خيال آن هم نمي‌تواند در كله داخل شود! ما جوان‌ها بايد براي خود يك تكليفي بكنيم در آنچه نگاه مي‌كند راهنمايي به ملت. براي آنچه مرا نگاه مي‌كند در روي اين سوژه يك آرتيكل درازي نوشته‌ام و با روشني كور كننده‌اي ثابت نموده‌ام كه هيچ كس جرأت نمي‌كند روي ديگران حساب كند و هر كس به اندازه‌ي... به اندازه‌ي پوسيبيليته‌اش بايد خدمت بكند وطن را كه هر كس بكند تكليفش را! اين است راه ترقي! والا دكادانس ما را تهديد مي‌كند. ولي بدبختانه حرف‌هاي ما به مردم اثر نمي‌كند. لامارتين در اين خصوص خوب مي‌گويد...» و آقاي فيلسوف بنا كرد به خواندن يك مبلغي شعر فرانسه كه از قضا من هم سابق يكبار شنيده و مي‌دانستم مال شاعر فرانسوي ويكتور هوگو است و دخلي به لامارتين ندارد.

رمضان از شنيدن اين حرف‌هاي بي سر و ته و غريب و عجيب ديگر به كلي خود را باخته و دوان دوان خود را به پشت در محبس رسانده و بناي ناله و فرياد و گريه را گذاشت و به زودي جمعي در پشت در آمده و صداي نتراشيده و نخراشيده‌اي كه صداي شيخ حسن شمر پيش آن لحن نكيسا بود از همان پشت در بلند شد و گفت: «مادر فلان! چه دردت است حيغ و ويغ راه انداخته‌اي. مگر ...ات را مي‌كشند اين چه علم شنگه‌اي است! اگر دست از اين جهود بازي و كولي گري برنداري وامي‌دارم بيايند پوزه بندت بزنند...!» رمضان با صدايي زار و نزار بناي التماس و تضرع را گذاشته و مي‌گفت: «آخر اي مسلمانان گناه من چيست؟ اگر دزدم بدهيد دستم را ببرند، اگر مقصرم چوبم بزنند، ناخنم را بگيرند، گوشم را به دروازه بكوبند، چشمم را درآورند، نعلم بكنند. چوب لاي انگشتهايم بگذارند، شمع آجينم بكنند ولي آخر براي رضاي خدا و پيغمير مرا از اين هولدوني و از گير اين ديوانه‌ها و جني‌ها خلاص كنيد! به پير، به پيغمبر عقل دارد از سرم مي‌پرد. مرا با سه نفر شريك گور كرده‌ايد كه يكيشان اصلا سرش را بخورد فرنگي است و آدم اگر به صورتش نگاه كند بايد كفاره بدهد و مثل جغد بغ كرده آن كنار ايستاده با چشم‌هايش مي‌خواهد آدم را بخورد. دو تا ديگرشان هم كه يك كلمه زبان آدم سرشان نمي‌شود و هر دو جني‌اند و نمي‌دانم اگر به سرشان بزند و بگيرند من مادر مرده را خفه كنند كي جواب خدا را خواهد داد...؟»

بدبخت رمضان ديگر نتوانست حرف بزند و بغض بيخ گلويش را گرفته و بنا كرد به هق هق گريه كردن و باز همان صداي نفير كذايي از پشت در بلند شد و يك طومار از آن فحش‌هاي دو آتشه به دل پردرد رمضان بست.

دلم براي رمضان خيلي سوخت. جلو رفتم، دست بر شانه‌اش گذاشته گفتم:‌«پسر جان، من فرنگي كجا بودم. گور پدر هرچه فرنگي هم كرده! من ايراني و برادر ديني توام. چرا زهره‌ات را باخته‌اي؟ مگر چه شد؟ تو براي خودت جواني هستي. چرا اين طور دست و پايت را گم كرده‌اي...؟»

رمضان همين كه ديد خير راستي راستي فارسي سرم مي‌شود و فارسي راستاحسيني باش حرف مي‌زنم دست مرا گرفت و حالا نبوس و كي ببوس و چنان ذوقش گرفت كه انگار دنيا را بش داده‌اند و مدام مي‌گفت: «هي قربان آن دهنت بروم! والله تو ملائكه‌اي! خدا خودش تو را فرستاده كه جان مرا بخري!» گفتم: «پسر جان آرام باش. من ملائكه كه نيستم هيچ، به آدم بودن خودم هم شك دارم. مرد بايد دل داشته باشد. گريه براي چه؟ اگر هم‌قطارهايت بدانند كه دستت خواهند انداخت و ديگر خر بيار و خجالت بار كن...» گفت: «اي درد و بلات به جان اين ديوانه‌ها بيفتد! به خدا هيچ نمانده بود زهره‌ام بتركد. ديدي چه طور اين ديوانه‌ها يك كلمه حرف سرشان نمي‌شود و همه‌اش زبان جني حرف مي‌زنند؟»

گفتم: «داداش جان اينها نه جني‌اند نه ديوانه، بلكه ايراني و برادر وطني و ديني ما هستند!» رمضان از شنيدن اين حرف مثلي اينكه خيال كرده باشد من هم يك چيزيم مي‌شود نگاهي به من انداخت و قاه قاه بناي خنده را گذاشته و گفت «تو را به حضرت عباس آقا ديگر شما مرا دست نيندازيد. اگر اينها ايراني بودند چرا از اين زبان‌ها حرف مي‌زنند كه يك كلمه‌‌اش شبيه به زبان آدم نيست؟» گفتم «رمضان اين هم كه اينها حرف مي‌زنند زبان فارسي است منتهي...» ولي معلوم بود كه رمضان باور نمي‌كرد و بيني و بين‌الله حق هم داشت و هزار سال ديگر هم نمي‌توانست باور كند و من هم ديدم زحمتم هدر است و خواستم از در ديگري صحبت كنم كه يك دفعه در محبس چهارطاق باز شد و آردلي وارد و گفت «يالله! مشتلق مرا بدهيد و برويد به امان خدا. همه‌تان آزاديد...»

رمضان به شنيدن اين خبر عوض شادي خودش را چسباند به من و دامن مرا گرفته و مي‌گفت «والله من مي‌دانم اينها هروقت مي‌خواهند يك بندي را به دست ميرغضب بدهند اين جور مي‌گويند، خدايا خودت به فرياد ما برس!» ولي خير معلوم شد ترس و لرز رمضان بي‌سبب است. مأمور تذكره صبحي عوض شده و به جاي آن يك مأمور تازه‌ي ديگري رسيده كه خيلي جا سنگين و پرافاده است و كباده‌ي حكومت رشت را مي‌كشد و پس از رسيدن به انزلي براي اينكه هرچه مأمور صبح ريسيده بود مأمور عصر چله كرده باشد اول كارش رهايي ما بوده. خدا را شكر كرديم مي‌خواستيم از در محبس بيرون بياييم كه ديديم يك جواني را كه از لهجه و ريخت و تك و پوزش معلوم مي‌شد از اهل خوي و سلماس است همان فراش‌هاي صبحي دارند مي‌آورند به طرف محبس و جوانك هم با يك زبان فارسي مخصوصي كه بعدها فهميدم سوغات اسلامبول است با تشدد هرچه تمام‌تر از «موقعيت خود تعرض» مي‌نمود و از مردم «استرحام» مي‌كرد و «رجا داشت» كه گوش به حرفش بدهند. رمضان نگاهي به او انداخته و با تعجب تمام گفت «بسم الله الرحمن الرحيم اين هم باز يكي. خدايا امروز ديگر هرچه خل و ديوانه داري اينجا مي‌فرستي! به داده شكر و به نداده‌ات شكر!»

خواستم بش بگويم كه اين هم ايراني و زبانش فارسي است ولي ترسيدم خيال كند دستش انداخته‌ام و دلش بشكند و به روي بزرگواري خودمان نياورديم و رفتيم در پي تدارك يك درشكه براي رفتن به رشت و چند دقيقه بعد كه با جناب شيخ و خان فرنگي‌مآب دانگي درشكه‌اي گرفته و در شرف حركت بوديم ديديم رمضان دوان دوان آمد يك دستمال آجيل به دست من داد و يواشكي در گوشم گفت «ببخشيد زبان درازي مي‌كنم ولي والله به نظرم ديوانگي اينها به شما هم اثر كرده والا چه طور مي‌شود جرات مي‌كنيد با اينها همسفر شويد!» گفتم «رمضان ما مثل تو ترسو نيستيم!» گفت «دست خدا به همراهتان، هر وقتي كه از بي‌همزباني دلتان سر رفت از اين آجيل بخوريد و يادي از نوكرتان بكنيد». شلاق درشكه‌چي بلند شد و راه افتاديم و جاي دوستان خالي خيلي هم خوش گذشت و مخصوصا وقتي كه در بين راه ديديم كه يك مأمور تذكره‌ي تازه‌اي با چاپاري به طرف انزلي مي‌رود كيفي كرده و آنقدر خنديديم كه نزديك بود روده‌بر بشويم

پایان

http://www.sokhan.com/80dastan.asp

نظرات دیگران (5 نظر)

بایگانی موضوعی

همسایگان

به دستنوشته ادبيات داستاني نوشته شده توسط رها خوش آمدید.

ادبیات یا همه چیز است یا هیچ چیز

محمدرضا صفدري

يکشنبه بيست و چهارم ارديبهشت 1385 ساعت 11:30

داستاني از رضا قاسمي

چهارشنبه سي ام فروردين 1385 ساعت 08:38

رضا قاسمي

سه شنبه پانزدهم فروردين 1385 ساعت 11:32

منيرو رواني پور

سه شنبه بيست و سوم اسفند ماه 1384 ساعت 13:33

عباس معروفي 2

يکشنبه چهاردهم اسفند ماه 1384 ساعت 10:47

عباس معروفي

جمعه پنجم اسفند ماه 1384 ساعت 12:44

بهرام صادقي

يکشنبه بيست و سوم بهمن ماه 1384 ساعت 22:28

غلامحسین ساعدی

سه شنبه يازدهم بهمن ماه 1384 ساعت 22:05

زویا پیرزاد

دوشنبه سوم بهمن ماه 1384 ساعت 12:54

هوشنگ گلشیری 2

يکشنبه دوم بهمن ماه 1384 ساعت 12:01

هوشنگ گلشیری

يکشنبه دوم بهمن ماه 1384 ساعت 11:28

غزاله علیزاده

جمعه دوم دي ماه 1384 ساعت 12:33

آینه

يکشنبه پانزدهم آبان ماه 1384 ساعت 03:28

محمود دولت ابادی

يکشنبه هشتم آبان ماه 1384 ساعت 01:39

بزرگ علوی

پنج شنبه سي و يکم شهريور 1384 ساعت 13:18

عدل

چهارشنبه شانزدهم شهريور 1384 ساعت 06:14

صادق چوبک

يکشنبه بيست و سوم مرداد ماه 1384 ساعت 22:04

فارسی شکر است

دوشنبه دهم مرداد ماه 1384 ساعت 08:13

جمالزاده

سه شنبه چهارم مرداد ماه 1384 ساعت 15:20

گروه زنده رود

گروه زنده رود

زنده رود