بسم الله الرحمن الرحیم
موسیقی قدیم ایران
موسیقی از قدیم درایران رونق بالنسبه کامل داشته.اردشیر بابکان مؤسس سلسلۀ ساسانی در موقعیکه درباریان حضرت خود را بطبقات ممتاز تقسیم می نمود مطربان ومغنیان را طبقه مخصوصی قرار داد و در میان طبقات مقامی متوسط ایشان راعطا فرمود.شاهان بعد از اردشیرهمه به همان ترتیبی که مؤسس سلسله قرارداده بود رفتار کردند ولی بهرام گور چون به طرب میلی تمام داشت شأن مغنیان را رفیع نمود و بر درجات ایشان افزود متوسطین را به رطبه عالی صاحبان درجات پست را به درجه متوسط ارتقاء داد اما انوشیروان مجددا ترتیب مراتب طبقات را به وضع دوره اردشیر برگرداند و وضعی راکه بهرام پیش آرورده بود تغییر داد.
از عهد اردشیر به بعد رسم شده بود که پادشاهان ساسانی همیشه از ندمائیکه دربارگاه حضور حاصل می کردند قریب بیست ذراع دورتر می نشستند و در فاصله ده ذراعی پرده ای می آویختند و پرده داری پادشاه با شخصی از ابناء اساوره بود موسوم به«خرم باش»و اگر او غیبت می کرد از همان طبقه دیگری را با همان عنوان خرم باشی بجای او منصوب مینمود کار خرم باش مزبور این بود که چون پادشاه پیش ندما وخوانندگان بارگاه خود جلوس مینمودند مردی دیگررا امر می داد تا بر بلندترین نقاط بارگاه صعود کند.مرد مزبور به مکان معین بالا میرفت وباصوتی بلند و خوش که همه حضاربشنوندمیگفت:«ای زبان سر صاحب خود را حفظ کن که اینک همنشین پادشاهی».
در موقعیکه پادشاه به لهو وطرب می نشست نیز این رسم اجرا می شد و ندما هر کدام در مکان مخصوص خود قرار می گرفتند و ساکت وبی حرکت بودند تا در موقع پرده دارمتوجه حضار شده خوانندگان را می گفت فلان سخن یا فلان آواز را بخوانند و مطربان فلان پرده وفلان راه را از راههای موسیقی را بنوازند.
حمدالله مستوفی گوید:«در زمان بهرام کار مطربان بالا کرفت چنانکه مطربی روزی به صد درم قانع نمی شد بهرام گوراز هندوستان 2000 لولی جهت مطربی مردم بیاورد و نسل ایشان هنوز درایران مطربی می کنند.
موسیقی درعهد خسرو پرویزبه منتهی درجه ترقی خود رسید وتشویق های آن پادشاه ازارباب ذوق و اعطای صلات گرانبها بواسطه وفور ثروت باعث ظهور دو خنیاگروسازنده مشهور ایرانی باربد و نکیسا گردید که بد بختانه ما رااز شرح احوال ایشان اطلاع مبسوطی دردست نیست.
وضع موسیقی دوره ساسانی هنوزبه خوبی تحقیق نشده ولی ازدونکته اهمیت آن را می توان درک کرد:
اولا_از ملاحظه اسامی الحان و نواهای زیادی که از آن دوره باقی مانده و بتدریج یکعده از آنها جزء موسیقی بعد از اسلام ایران شده وبرخی دیگر فراموش گردیده.
وثانیا_از باقی ماندن اسامی یکعده از سازندگان و موسیقی دانان آن عصرموسیقی دانها و مغنیان معروف دوره ساسانی عبارتند از:باربد جهرمی که نویسندگان تازی اسم اورا«فهلبذ»ظبت نموده اند و نکیسا که معاصرباربد بوده و رامتین که مخترع چنگی است و او را رام ورامی هم می گویند وبامشادکه به او مثل زنند و سرکش وسرکب و غیره.مشهور ترین تمام ایشان باربد«فهلبذ»است که درفن نوازندگی مهارت کامل داشته واز او حکایاتی دراین باب منقول است اما الحان و نواهای دوره ساسانی خیلی زیاد است و در فرهنگها و دوارین شعرا نام عده ای از آنها دیده می شود مخصوصا در دیوا منوچهری اسامی بسیاری مضبوط می باشد.
مشهورترین الحان دوره ساسانی غیر ازسی لحن باربد لحن خوسروانی است که به نظر می رسدسرود رسمی مجلس شاهان ساسانی یا مجلس خسرو پرویز بوده و نوای آن مانند الحان دیگر به ایرانیان بعد از اسلام منتقل گردیده.اشاره مختصرقابوس نامه شاید مؤید حدس ما باشد که به پسر خود می گوید:«دستان خوسروانی را به هر مجلس ملوک ساختند». ونظامی شاعر اسامی این سی لحن را درطی داستان خسرو وشیرین به رشته نظم آورده فقط ذر آنجا سه لحن «کبک دری» و «کیخسرو» و «نوروز» را بجای سه لحن «آیین جمشید»و«راح وروح»و«نوبهاری» آورده است.
موسیقی دوره ساسانی در موسیقی دوره اسلامی تأثیر عظیمی نموده ومسلمین بعضی از الات و اصطلاحات این فن خود راازایرانیان اخذ کرده اند ولغات صغانه«چغانه»ونای«نای»وطنبور«تنبور»وزه«زه» و غیره شاهد همین مدعاست.
صاحب تاریخ الحکماء مرسوم به نزهةالارواح می گوید که پس از توجه ایرانیان به دانش و حکمت در زمان شاپور ذوالاکتاف ایشان آلت عجیبه عود را اختراع کردند که بر جمیع الات موسیقی برتری دارد و کسیکه که آنرا پیدا کرده از بیم انکه مبادا اورا به لهو ولعب بطالت منسوب کنند نام خویش رامخفی کرده و این چنین آلت دربطلیموس ونیقوماخس وجود نداشته زیرا ایشان آنرا درکتب خود ذکرننموده اند.